De fano Apollinis Delphico [microform] : dissertatio inauguralis ...

MA S TER
NEGA TIVE
NO. 92-81149

MICROFILMED 1993
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK

as part of the
"Foundations of Western Civilization Preservation Project"

Funded by the
NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES

Reproductions may not be made without permission from

Columbia University Library

COPYRIGHT STATEMENT

The copyrlght law of the United States - Title 17, United
States Code - concerns the making of photocopies or
other reproductions of copyrighted material.

Under certain conditions specified in the law, libraries and
archives are authorized to furnish a photocopy or other
reproduction. One of these speclfied conditions is that the
photocopy or other reproduction is not to be "used for any
purpose other than private study, scholarship, or
research." If a user makes a request for, or later uses, a
photocopy or reproduction for purposes In excess of "fair
use," that user may be llable for copyright infrlngement.

is institution reserves the right to refuse to accept a
copy order If, in its judgement, fulflllment of the order
would involve vlolation of the copyrlght law.

AUTHOR:

HAHNE, LUDWIG

TITLE:

DE FANO APOLLINIS..

PLACE:

GOTTINGAE

DA TE :

872

COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES
PRESERVATION DEPARTMENT

BIBLIOGRAPHIC MTrROFORM TARCFT

Master Negative #

Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record

—ir-imjaii

") Hohae. Ludwip

De fano Apolliais Dolphico
G^ltingen 1872

Oi3s«rtftUon

Restrictions on Use:

i. —

TECHNICAL MICROFORM DATA

FILM SIZE: ll_r2^_ REDUCTION RATIO:

IMAGE PLACEMENT: lA (JK) IB IIB

DATE FILMED:__V3i3lir_ ^^^T^ALS^J^jJ^S

HLMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOODBRIDGe7cT

|/>

E

Association for Information and Image Management

1100 Wayne Avenue, Suite 1100
Silver Spring, Maryland 20910

301/587-8202

Centimeter

1 2 3

iiiiliiiili

Inches

1

LM

M

8

liiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiil

1.0

l.l

1.25

10 11 12 13 14 15 mm

11

liiiiliiiiliiiiliiiiliiiil

TTT

l^ 1 2.8

15.0 ^"

2.5

1« 1^2

■ 63

2.2

■ 10 _

•i ..

■uuu

2.0

1.8

1.4

1.6

lllllll

llllllllllllll

MfiNUFfiCTURED TO RIIM STfiNDfiRDS
BY fiPPLIED IMfiGEp INC.

l i

i

>C»!^

De

s»

&

W

>

fano ApoUiiiis Delphico

Dissertatio inauguralis

u

quam

eonsensu et auctoritate

Amplissimi Philosophorum Ordinis

ID

Ac ad e m i a G eo rgia Augusta

ad summos in philosophia honores

rite capessendos

scripsit

liudoTicus Hahne

Haiinoveranus.

Qottingae.
Typis expressit officina Hoferiana.

1872.

1 w?

.^'^,

\

n

Viris amicissimis

Friderico Karwehi
Carolo Blume.

f

De celeberrimo faiio Delphico qiiamquam multi vel docte
disserueruut vel eleganter judicaverunt, nemo tamen exstitit, qul
omnia, quae intra sacrum peribolum fuisse ab veteribus tradita
sunt, ea, qua par est, cura in unum congesta oculis subjicere
eibi proposuerit. Itaque operae pretium esse mifai visus tale
consilium capere, spero, etiamsi multum novi non afferam, me
excusationem esse habiturum, si in rebus, quae ad fanum iilud
clarissimum pertinent, examinandis studium posuero.

I.

Constat vetcrum populorum, in primis Graecorum, moris
fuisse, ut pietate erga deos commoti, ne templa propinquitate
profanarum rerum violarentur, loca, quae circum ea jacebant,
muris saepirent. Quae loca plerumque ?/ avkrij t6 TB^evog, to
egxog et quao sunt similia, saepimeuta ipsa o nSQi^oXog sive
^Qtyxog nominantur, (cf. Poll. I, 19: ol J' dvsifiavoc ^eoTg t6-
nocj akari %s xal TSfjievrj xai SQxri ' xal o nsQt avTa xvxXog
nsQi^oXog ), quamquam voces TSfxsvog et nsQi^oXog ab non-
nullis scriptoribuB ita etiam usurpantur, nt idem significantes ad
totum locum muro saeptum refereiidae sint (cf. Harpocrat. p. 76 :
Tov yuQ nsQi^oXov SQxog sksyov. Wieseler: gott. Stud. 1845.
p. 216 et Jahn, Jahrb. 75, p. 668.) Errat igitur Kayserus
(Delphi p. 123. Anm. 20.), cum putat, aliquid interesse inter
verba TSfxsvog et nsQi^oXog et id quidem, ut illud ad totum
campum deo consecratum, hoc ad partem ejuB muro saeptam sit
revocandum.

^

6

Omnes igitur res, quae intra saepimentum erant, deo con-
secratae erant neque ulhm, Lominem nisi sacerdotes vel aedituos
.b. hab.tare erat fas (cf. Paus. I, 27. 3. X. 32. 12.) Quanta
vero amplitudine illae templorum areae interdum fuerint, ex eo
perspu, potest, quod non raro evenit, ut parvas silvas montes-
que complecterentur (cf. Paus. 11. 11. (J.)

Sed inter omnia Graecorum fana primum locum habuisse
fanum Apollinis Delphicum veteres ipsi tradunt. Cnjus rei
causa posita erat in celeberrimo oraculo, ad quod consulendum
ex omnibus fere terrae regionibns homines Delphos veniebant et
qmim omnes, qui deum consulturi essent, donaria secum porta-
rent, factum est, ut magna anathematum artisque opcrum multi-
tudo ibi congereretur.

Hoc ApoUiDis fannm supra DelpLos urbem in Parnasso si-
tum amplo muro, cujus reliquiae hoc saeculo repertae sunt, cir-
cumdatum fuisse Pausanias narrat: X. 9, 1.: JeXffoig 6i i) n6-
hg avavTsg 6id ndarig na^eXetac aXr.fia ' xatd xd amd Si
t| noXei t^ dX^ xai 6 legog negi^oXog tov JnoXXcovog '
ovTog 6e ^ieyi^et fxeyag xal dvwTdToo tov daTe(6g iaTi.

In epigrammate etiam, quod Persis fugatis tropaeo a Del-
pbis statuto inscriptum Simonides Ceus composuisse fertur, fa-
num illud commemoratur bis verbis: (Diod. XI, 14.):
Mvdiia T dXe^dvdgov noXe^ov xal fxdQTVQa n'xag
JeXifoC fie atdaav Zavl XaQi^ofxevoc
2vv 0oi^(^ nToXcnoQ^ov cncoad/nevoc aTixa Mr^dcov
Kal %aXxoaTi(favov Qvadfxevot Tijuevog

Hoc loco existit quaestio subdifficilis, quid poeta vocabulo
,,XaXxoaTi^avov^' declarare voluerit. Neque enim murum aere
factum intelligi posse, neminem fugiet. Si autem nonnuili ver.
bum ,,xaXxoaTi(favov- sensu translato ad muri firmitatem per-
tmere putavenmt, eos in magnum incidisse errorem censeo Sci -
mus enim tantum abfuisse, ut muri, quibus fana circumsaepiel
bantur, valida ac firma munimenta praeberent, ut niiiil aliud es-
sent nisi saepimenta (cf. Just. hist. XXIV, 6: „TempIum et ci- i
vitatem non muri, sed praecipitia nec manu facta sed naturalia
praesidia defendunt^) Herodotus quidem VI. 134. murum quo

\

fanum Cereris P^rium erat circumdatum , appellat ^jalfiaaiav^j
i. 6. To ex x«At'xc«)v (^xoSofxr^fiivov Tecxlov. cf. Bekker an. I,
p. 366. 6. Herod. I, 180- et notam a Steinio additam. Paufe.
VII. 21. 5. VIII. 30. 2. Accedit, quod propter sententiam, quae
epigrammati subjecta cst, fanum firmis munimentis esse raunitum
credi non potest. Dicit enim poeta, deorum ipsorum auxilio nou
muro fanum esse servatum. Quibus de causis Wieseler pro:
jjXaXxoaieipavov^' jure ac merito scribi vult yyXaXcxoaTi^fa-
vov'^ (cf. de Leutsch philologus XXI. p. 275.) Ut enim
jam supra diximus, muri fanorum pajvis lapidibus, qui x^^^^^^
vocabantur, exstructi erant. Et quoniam hoc loco soli dei fa-
num servasse dicuntur, ut hoc ipsum expressis verbis indicetur,
,;tifievog XaXcxoaTi(favov^^ a poeta appellatur ideoque hoc epi-
theton ad sensum totius loci accomodatissimum est; x^^Axocyie-
(fttvov autem, cura ad aheneas periboli statuas nullo pacto re-
ferri possit, explicatum habet nullum.

Restat, ut nonnulla de exteriore muri forma dicamus. Mi-
rum enim est, quod cum in aliis fanis unum esse exitum mos
esset ac fas, (cf. Serv. ad Acn. IV, 2(X).) in Delphico fuisse
plures Pausanias affirmat: X. 9. l : TtT firiVTac de xal e^odot 6l
avTov aweXelg, Cujus rei causam eam, quam Kayserus 1. c.
p. 22. affert, rectam non esse facile intelligitur.

II.

Quoniam de fani saepimento dictum est, aggrediar jam ad
res describendas, quae intra id fuisse traduntur Inter quas
ante orania mentio facienda estanathematum, de quibus in
universum disputavit Boetticher in libro, qui inscribitur: Tekto-
nik der Hellenen II. 4. 24. seq. Eorum magnam multitudinem
cnm complector animo, quattuor potissiraum genera invenio, sta-
tuas, tripodes. instruraenta, aedificia. De hisce oranibus rebus
me dicere oportet (cf. de Donop : de variis anathematum Delphi-
corum generibus). Quo quidem in nuraero statuae primura lo
cum obtinent. Quamquam enim fanum Delphicum diversissirais
temporibus saepe pulcherrimis statuis est spoliatum, tamen sua

8

aetate amplius tria milia fuisse Plinius narrat. N. H. XXXIV
7. 7. Sed 81 nobiscum reputamus, quomodo ficri potuerit, ut
Delphis tanta statuarum vis accuraularetur, ante omnia non obli-
viscentlum est, Apollinis fanum Dclphicum fuissc fanum omnium
Graecorum commuue, quo ornando praeseitim cum unicuique ci-
vitati certus locus ad statuas ponendas tributus fuisso videatur
aliae alias civitates superare studebant. . Fuerunt cnim ibi sta-
tuae ex aere et marmore elaboratae atque saepe auro ornatac.
Itaque mirari non possumus, quod, cum peribolus in Parnasso
situs jam procul cerni posset, Brennus, qui Gallos ad Delphos
diripiendos adducebat, spectatis statuis ct statuarum symplcgma-
tis et quadrigis, fanum expugnandi summo studio afficiebatur.
cf. Just. hist. XXIV. 7: Delphorum sociorumque non nisi quat-
tuor milia militum, erant, quoriim contcmtu Brennus ad acuen-
dos suorum animos praedae ubertatem omnibus ostendebat sta-
tuasque cum quadrigis, quarum ingens copia procul videbatur,
solido auro fusas esse plusque in pondere quam in specie ha-
bere praedae affirmabat. cf. Polyaen. III. 35. 2. Idem de Per-
sis narrat Herodotus VIII. 37: eTtel 6t ayxov t€ t^aav ol ^aQ-
§aQot evitovjeg xat utkoqwv i6 tSQov.

Quoniam de statuis in universum diximus, jam ad singulas
describendas aggredimur. Quum vero multitudo statuarum sit
permagna et Pausanias, quem in primis ducem sequimur, paene
nihil tradat uisi enumerationem , satis esse mihi videtur, quod
praeclarissimis tantum artis operibus accuratius tractatis ad Pau-
saniam ipsum; qui X. 9 — 19. omnes narratu dignas et ad suam
aetatem conservatas commemorat, delcgamus. Attamen monen-
dum est, complurium anathematum, quamquam LuUum ad no-
stram aetatem pervenit, veram speciem capero nos posse. Nam
haud raro accidit, quod civitates imagiues anathematnm Delphos
permissorum uummis imprimebant, et hi quidem magnam partem
adhuc integri exstant,

Ac primum de statuis, quas Tegeatae Lacedaemoniis victig
dedicaverunt, pauca mihi dicenda sunt. Efficti enim erant Apollo
et Victoria et, ut equidem seutio, ita, ut deus a dea apposita
coronaretar. Tum circum ApoUinem, qui medium symplegmatis

locum obtinebat, positae erant statuae fortasse paullo minores
Callistus heroinae, Arcadis herois, qui ^yiTTOovvfiog^^ Arcadiae
erat, ejusque filiorum Elati, Apheidae, Azanis, denique Triphyli
ejusque Hlii Erasi. Quas omnes statuas summa arte factas et
admiratione fuisse dignas, nomina artificum, qui elaboraverunt,
satis superque probant, Pausaniae Apolloniatac, Antiphanis Ar-
givi, Daedali Sicyonii, Samolae Arcadis. Omnes enira quattuor
circa olympiadem centesimam summa laude statuarura facienda-
rum florucrunt. cf. Mueller, Hdb der Archaol. 124. 1 112. 1.
Brunn Geschichte der griech. Kiinstler I. p. 283.

Neque minus admiratione dignae videntur fuisse statuae,
quas ab Plutarcho (de Pyth. or. 2.) jjVavagxot^^ nominatas La
cedaemonii jiostquam pugna navali ad Aegospotamum flumen
comniissa Athtnienscs , quibuscum septem et viginti annos bel-
lum dubium atque anceps gesserant, devicerunt, ad monumentum
gloriae suae relinquendum Apollini dedicaverunt. Repraesentati
enim erant et homines, quorum consilio fortitudineque victoria
erat parta ct dei, qui rebus Lacedaemoniorum favisse diceban-
tur. cf. Paus. X. 9, 7—11. Mueller 1. c. 112. 1.

Quarum statuarum compositio petita esse videtur ab illo
praeclarissimo anathemate, quod Athenienses post victoriam Ma-
rathoniam de Persis reportatam Phidia auctore Delphos mise
runt. cf. Paus. X. 10. 1. E Curtius Berichte der gtitt. Ge-
sellsch. der Wissensch. 1861. N. 21. p 569. Nam praeter he-
roum signa, qui potissimum ab Athcniensibus colebantur, Miltia-
dis, cujus consilio operaeque maximara partera victoria debeba-
tur, et Minervae et Apolhnis simulacra posita fuisse Pausanias
narrat. Summa vero admiratione omnes, qui illa opera ceme-
rent, affectos esse, si consideraveriraus, Phidiam ipsura, summura
fortasse Graecorum artificem, fuisse fabricatorera , facere non
poterimus, quin ciedamus.

Prope Atheniensium anathemata Argivi illorum septem du-
cum, quo8 Thebanis bellum intulisse fama ferebat, statuas po-
Buerunt. Quarum potissimum Amphiarai admiranda fuit, cum
praeter ipsum currus et Bato auriga ejus repraesentati essent.

10

Similis ejus artificii effigies invenitur apud Wieselerum Denk. d.

a. K. I. 19. 98.

Deinde meniorabilia videntur anatliemata, quae Cuidii dedi
caverunt, statua Triopae, insulae conditoris, qui prope equum
constitit, tum Latonae ejusque liberorum ApoUinis et Dianae,
qui Tityum gigantem, Terrae tiliuni , quoniam Latonae matri
a Panopo Delphos proficiscenti insidias parasset, sagittis inter-
ficiunt. cf. Paus. X. ll. 1. Quod sacpius ab artificibus effictum
esse diversissimis monumentis declaratur, veluti throno ApoUinis
qui dicitur Amyclaei, deinde vase, quod Wieseler Denk. IL 13.
146. exprimendum curavit. Nec minus dignae erant, quae spc-
ctarentur, statuae Apollinis et Herculis de tripode Delphico in-
ter 86 certantium a Phocensibus donatae. Illum Latona et Dia-
na, hunc Minerva a mutuis injuriis proliibere student. Paus. X.
13. 7. Cujus rei duas similes imagines videas apud Wiese-
lerum 1. c, L XI. 4L I. 18. 95. cf. Welcker alte Denk. II.
tab. XV, 29. Franz PasBow: Hercules der Dreifussriiuber anf
Denkmalen alter Kunst in Bottiger's Arch u Kunst. p. 125.

Neque praetereundum videtur permagnuni ApoUinis simu-
lacrum, quod Amphictyones, postquam Phocenses, qui terram deo
sacram coluerant, victi sunt, ex pracda hostium Delphis exstru-
xerant. Hoc enim simulacrum Apollinis, qui Indhiag nomina-
batur triginta quinque cubita altum erat. Paus. X. 15. Diod.
XVI. 33. 59. Quod egregium artis opus, quamquam usque ad
nostrara aetatem non pervenit, tamen qua forma fuerit, cum num-
mus, qui effigiem illius simulacri pracbet, conservatus sit, cogi-
tatione nobis fingere possumus. cf. Cavedoni, spic. mumism. p
80. Ch. Lenormant, annali del inst. arch. vol. XIX. p. 36o.
Anmerkung. Wieseler Denk. 11. 12. 134b. Mionnet, descrip-
tion de medailles antiques II, 96.

Mirabili quoque aspectu fuit illud monumentum, quod Cy-
renaei, ut Battum, conditorem reipublicae, honorarent, Delphis
posuerunt. Paus. X. 15. 6. Battus enim, qui curru a Cyrena
dea recto vehitur, a Libya dea juxta eum in curru collocata co-
ronatur. Cui artis operi simile fuit alterum, quod eidem Cyre-
naei dedicaverunt, simulacrum Ammonis. cf. Curtius 1. c. p. 364.

11

In hoc etiam deus curru vehitur, quod Cyrenaei artls currus
gubernandi peritissimi videri volebant. Et nescio an erremus,
si suspicemur, currum ejus generis fuisse, quod in nummis Cy-
renaicis invenitur. cf. L. Mueller, numismatique de Tancienne

Afrique I. p. 68 et 74.

Tum Ucrodotus VIII, 121. narrat, Graecos post victorias
ad Artemisium et Salamina de Persica classe reportatas signum
duodccim cubita altum , quod rostrum navis hostilis manu tene-
bat, Delphos permisisse. Quod etsi Apollinis fuisse non dicit,
tamon homines docti idem esse, quod Pausanias X. 14. 5. com-
memorat, recte judicaverunt.

Deinde Maccdones signnm ApoIIinis dedicaverunt , (Paus.
X. 13. 3.) quod ita factum crat, ut deus cervam, animal ei gra-
tissimum, caperet. Quo modo illud signum fuerit comparatum,
docetur gemma apud Wieselerum descripta I, 15. 61. Denique
inter Apollinis signa ilhul, quod 6 ^AnoXXwv o fiixQog nomina-
tur et primum omnium anathematum Delphicorum Echecratidas
Larissaeus donasse fertur, commemorandum est. Paus X. 16. 8.
Quod anathema, qua forma fuerit, si statuam parvam, quae ple-
rumque Apollo Polycraticus nominatur et quae sunt similes, con-
tulerimus, cogitatione invenire possumus. cf. Wieseler, Denk,
I. 9. 22.

Aliud anathema idemque commemoratu dignum ab Atheni-
ensibus post victoriam ad Euryraedontem partam Delphis est
positum Paus. X. 15. 4. Plut. Nicias 13. Palmam enim ahe-
neam multis pomis ornatam atque Minervae simulacrum inaiu^a-
tum, fjuae ululis, animalibus sacris, stipata hastam gerebat, dedi-
caverunt. Quod anathema, cum Athenienses expeditionem in Si-
ciliam essent facturi, magna corvorum multitudine turpiter est
devastatum, tamquam si dea malo omme civitatem carissimam,
ne coeptum perficeret, monere voluisset. Utrum autem Minerva
juxta palmam an in cacumine ejus locum habuerit, magna inter
homines doctos dissensio fuit. cf Boetticher Tektonik IL 4. 31.
Baumcultus p. 212. Curtius I. c. p. l7l. Sed in culmine ar-
boris eam fuisse, Schubartus (arch. Zeitg, 1862. p. 233 seq.J
gravifisimis causis ita firmavit, ut ne cogitari quidem possit, rem

12

I o»,ni«c cf Dcthier et Mordtraann, Epigraptik von
aliter sese habmsse. ei. u^ ■

Byzantion imd Constantinopohs, W.en 1804. p 42.
^ Nec rainus rairabilis est iUa statua, quae fmt donum Aeto-
r,lli« enim qui Brenno duce cum rehfiuam Graeciam
rAetSJm «rant, devic.is, Aetoh .eminae s.atua.n

a"mis ttpaeTsque ornatam, c,- terrara Aotohcam rep—v
armis iropa i ^ ^j^j^^^^ ^f^g.g,,, ,„

rfit donaverant. faus. a. io- ... , , ,

1- ..«t conservatam vidcas apud M.onnetura 1. c. suppl.
nuramis ahquot con8eiv<u<iiii „,/ , , r r.i 0«« tl

ni. p. 475 et planch. XV. cf. W.eseler 1. c. I, o4. 268. II,

^^' Enumeraviraus deorum horainuraque statuas ar.e clarissi.na.;
nunc breviter exponaraus de aliquot operibus. quae ad a.n.uaha
r. nel Neque enim raro fieri solebat, ni c.vta es a...mahuu,
fraale .,ubus excelleban. aut .,uae ahquo modo re.pub .ae
Sfafula t, in Delphico fano coUocarent. Quo.ura a.n.nahu.n
r tler..mn«e in nuramis civita.iura expressas habemus.
V":rCorerahe..e..ra ta..r..ra ~er^nt .^^^^^^^
magnam pisci.jm ^"^^ ^] S^ 4^. 434.

ST' ' ';tlv tn q^iiaP tania teste ta..rus per.inere. ad
Plataeenses et Ca yst. q ^^^^ ^^.^^.^^ ^,,^^^

3— dTstib..s f....is r..a .bus suis hbe.. exer^

C102 %3 Eckhel doctrina nuraorura vetcrura II, 6.- U" »
SL causara Ambraciotae ahe..eum asinum donaver...^^ h. .

• ^nimalis rueitu Molossi hostes terr.ti et in tugam
emm "1'^ ^ p,„,,„,,, ,eonera aheneum ad memo.

•! !; X Cassandro reportatae Delphos miserunt l'a"s.
riam vitonae cle L/assauuiu i ^ . i ^- /jniq*iPaV.antur

X 18 7 Praeterea autem saepius eciui ahenei dedicabantur
fx 10 6 18 1 15. 4.) velut ab Tarentinis (cf. Eckhel 1. •
p 146) etThessalis c^uos eciuitatu eminuisse constat e
Mir^nettppl^ ni. pl XII ; nam Philippum - ^ Wham .^^^
sam Thessaliae occupandae magis Aag-sse cupuhtate qua-
exercitui suo robur Thessalorum equitum adjungeret, (c^E kl
U 132 ) inter omnes notum est. Hoc loco memorare hceat

13

anathema Metapontiorum, qui cum agricultura florerent, Strahone
teste (VI. 2G4: Xgvgotv ^SQog) auream messem Delphis dedi-
caverunt, quod et factum a Myrrhinaeis et ApoUoniatis refert
Plutarchus (de Pyth. orac. p. 401). Quam ob rem spica num-
mis illarum civitatium typus fere proprius fuit. cf. Eckhel I.

154. 155

Postremo illius auathematis, quod Delphi ipsi consecrave-

ruut , lupi ahenei , mentio fiat. ef. Paus. X. 14. 7. Aelian.

hist. XII., 40. Quod anathema Cj[uid significet, quamquam docti

liomikics inter se dissentiunt, in universum quidem Ulrichsius

(Reisen und Forschungen I. 62 seq.) et Wieseler (gott. gel.

Anz. 1847. p. 1837) recte judicasse videntur, qui suspicentur,

lupum esse referendum ad hominem, qui scelere commisso ab

Furiis agitatus auxiHum et expiationem ab Apolline petat.

Deinceps ut erat propositum de tripodibus dicatur, quorum
niagnani muhitudinem Delphis fuisse constat (cf. Wieseler liber
den delphischen Dreifuss, Abhandlg. der konigl, Ges. d. Wiss.
zu Gottingen l87l). Tria enim tripodum Delphicorum genera
esse statuenda Wieseler demonstrat ; (cf. p. 9.) : tripodem illura,
in quo Pythia vaticinandi causa sedere solebat, tripodes, qui pro
anathematis dedicati essent, tripodes, qui iu numerum mensarum
Delphicarum essent referendi. Sed cum de tripode, quem in
adyto positum fuisse constat, infra disputare nobis propositum
sit, jam akerum tripodum genus breviter tractabimus. Fieri
enim solebat, ut is, qui ludis Pythicis victor discessisset, tripode
donaretur donatumque ad Apollini, qui victoriam tribuisse puta-
batur, gratias agendas Delphico fano consecraret. Huc accedit,
quod tripodes, qui Apollini omnino essent sacri, propter alias
quoque causas deo donabantur cf. Curtius I. c. p. 364. Quo
factuni est, ut ingens tripodum multitudo Delphis cumularetur
nec mirum est, quod omnes tripodes, qui dedicabantur , omnino
Delphici vel Pythici nominabantur. cf. Wieseler. I c. p. 55.

Sed ex omnibus illis tripodibus Delphicis unus maxime dignus
est, quem commemoremus, aureus ille, quem omnes Graeci post
victoriam apud Plataeas de Persis Pausania duce partam ex de-
cima praedae parte Apollini dedicabant. Cujus in basi Pausa-

I!

14

nias rex Lacaeaomionim , epigi-amma a Simonide poeta compo.
situm inscripBit, quo rex soh.s celebraretur ; postea autem loco
epigrammatis nomina omnlum civitatium Graecar.un, .i..ae con.rj.
Pe.'as pugnaveraut, insculpta s.mt. Sed per longum tempus ,1-
l„d magnificum anathema non mansit integr.un Phocenscs e„,m,
„t alia pretiosa anathe.nata Delphica, ita Imjus et.a.u tr.pod.s
aureas parte^ abripner..nt (cf. Herod. IX. 81: <rwi«^-«

„W roD Xa)..iov sne.re,6,. cf. Thuc. I, 132: Paus. X. 1 .
9 sv .o.r<n rf* c2ve»e,!av dnb mov tov lUaTauuccv o. El-
A«r« xevcfoiv r<^lno6a S^a.ovrc enc.sifuvov XaU,^ oaov ^v

„IL .aJ ra airu .ai xov XQva6v oi «P«xfa,v .-«^^ono
lsuor.c.) Ahenea aute.n basis, quae tV.rmam tnc.p.t.s so.
penils habebat, .,uam postcriore aetate imperator Co..sta...,n..»
l hippodro.no Consta.,.inopoUtano pos..crat, nostr.s tempor.l..,.
reperta est. Si enim .,..i .U.bi.ave.unt, sit..e n,on..men ..... Co„
stLinopohtanum idem, .luod Graeci .ledicavera,.t, (C. ....■..«. L
c p 374) ei recte ..on j„dicavcr.,nt. cf. Frick, das platae.scl,
Weihg sink, Jahrh. f. klass. Philol. 1859; arch. Zeitg IH..,.
p^217. 18C2. p. 349. 1SG5. p. r.G. Deth-.r et Mordt..,a^,.,
Epigraphik von Byzantion ... Constantn.opel. W.en 18b4 W,c
slr ihrb. f. Phih 18G4. p. 258 ct: der delph. Dre.fnss p.

90. Anmerkung GO. ,.

De tertio genere t.ipodum, dc mcnsis Delph.c.s, quae

cebantur, fusius di^putavit Wiescler 1. c p. 53.

Tertium genus anathematum erant instrumcnta ad cnl...„.
dei apta, vasa, pocda, crateres, turibuh., vestimenta, per.pctas.
mata et quae sunt similia, .,uorum praestantissi.na reges As.a..
minoris, Gyges, Croesus. Alya.tes Delphos miserant (ct. Herod,
I 14 25. 50. Quanta voro arte p.dchritudi..equc nonnulla r
ripetasmata Delpl.ica f..crint, ex verbis Euripidis poetae c„g.,os
citur, qui (Jon. 1135 seq.) iUud describit, .,uod fuit „^*.jvma.,

Quo in anathematum genere babenda sunt arma vel hosti-

15

bns crepta vel pretiosis metallis facta, quae ut in aliis fanis, ita
in fano Delphico suspendebantur. Velut Herodotus (VIII, 37.)
iiarrat, in adyto fuisse arma, quae tangi nefas habebatur, Pau-
sanias (X. 19. 3 ) arma aurea suspensa fuisse in epistyliis templi
Apollinis, quae partim Athenienses, partim Aetoli Gallis victis

cnusecrassent.

Deinde ara illa a Chiis donata commeraoranda est (cf. He-
rod. II. 135). Quam aram eandem esse, quae ab Pausania (X.
14. 4.) 0 /Jw/ioc fityag ct ab Euripide (Jon. 1275. 1306. 1314.)
^wfiogf (1280) ^(afiog ^eoii nominatur, plane intelHgi potcst
ex verbis Herodoti: dviiov Sa avtov lov vr^ov , cum alteram
arain prope temphim fuisse non constet.

Restat, ut de quarto anathematum genere, de aedificiis di-
canius. Quo in numero ante omnia sunt habenda, quae in uni-
versuni thcsauri nominantur. cf. Boetticher, Tektonik II. Bd.
IV. Buch p. 18 seq. idem : iiber agonale Festtempel u. The-
s.uiren, deren Bilder und Ausstattung in v. Leutsch phil» XVII.
p. 3. 4. XVIII. p. 1. 3. 4. Uirichs 1. c. L p. 61.

Ac primuin ([uidcm de nominibus horum aedificiorum id no-
l)is ost dicendum, quod certum vocabulum ad ea significanda
apud scriptores uon inveniturj usitatissimum quidem fuit voca-
bulum „^j^(r«t/(>oe'*, quod ab Hesychio ita explicatur : d^ridavQog *
slg ayaAjf(«i«v xal XQtifidtwv ^ iSQiJov ano^ectv otxog. Aliae
voces sunt: Tafiisiov y XQrifiaroijvXdxtov, ^ri(SavQ0(fvXdxi0Vy
yat,o(fvXdxtov, otxoty vaoi. Velut Pausanias X. 13. 3. et He-
rodotus 1, 14. thesaurum Corinthiorum d^r^OavQOVy Plutarchus (de
Pyth. orac. 12) oixov nominat, Quod autem thesauri interdum
,,vact" nominantur, eo factum esse videtur, quod in templis ipsis
aiiathemata servari solebant

Deinde vero si quia quaerat, qua forma haec aedificia fue-
rint, facere non possumus, quin profiteamur, certi aliquid doceri
non posse, cum neque ullum thesaurorum ab scriptoribus accurate
descriptum neque ullius rehquias ad nostram aetatem servatas
habcamus. Sed id saltem pro certo poni liceat, homines doctos,
ui judicent, thesauros Delphicos fuisse cellas subterraneas atque
imiles illis regum Atrei et Minyae, in maguum incidisse erro-

p*^

i!

16

rem. Nam ex reliqaiis Orchomeni et Mycenis inventis plane
apparet, illa aedificia, qnae et ipsa tliesanri appellantur, sepulcra
fuisse regum atque Lanc ob rem sub terra condita; illos autem
thesauros Delphicos cum artificiorum pretiosorum essent recepta-
cula, subterraneas cellas non fuisse, facile intelligitur. cf. Wie-
seler, neue Jahrb. f. Philol. u. Paedag 75. p. 072. Itaque ve-
risimile nobis videtur, Boetticherum (1. c IV, 19.), thesauros
fuisse aedificia supra terram in loco aperto exstructa, tectis iu-
structa, plurimis fenestris illustrata, recte esse suspicatum

Postremo thesauros eo consilio esse exstructos, ut anathe-
matum receptacula esscnt , nobis commemorandum est. Quum
enim muUa anathemata propter materiam, ex qua facta erant,
sub divo poni non possent, civitates, ne donaria vioLirentur, ae-
dificia, quibus reciperentur, exstruere sunt coactae. Deinde iu
his thesauris instrumenta, quibus ad sacra facienda opus erat,
crateres, pocula, peripetasmata fuisse videntur. cf. Eur. Joii.
1141: Xa^ihv 6' vcfuafxa^y Iqu i^riaavQ(Zv nagrl xajaaxia^e.
Contra videmus, talia etiam opera, quae casu quodam laesa et
mutilata fano jam non erant ornatui , in thesauros esse remota.
Velut Herodotus I, 50. narrat, leonem a Croeso rege dedicatum,
cum incendio templi aliquid detrimenti accepisset, in Corinthio-
rum thesauio fuisBc positum.

Quibus expositis fortasse quis miretur, quod Pausanias nar-
ret, se cum thesauros intrasset, pretiosas res frustra quaesivisse
X. 11. 1. Sed si cogitaverimus, Pausaniam fuisse secundo sae-
culo post Christum natum atque fanum Delphicum usque ad il-
lud tempus pulcherrimis anathematis identidem esse privatum,
scriptori fidem facile habebimus; antea autem omnes thesauros
completos fuisse artis operum praestantissimorum quolibet gencre,
jam ex eo cognoscimus, quod Polemo periegetes librum conscrip-
sit: neQi twv iv Jslifolg i^iiaavQC^v cf. Plut. quaest. sympos.
V, 2,^^. 675. B. Preller Polemonis periegetae fragmenta, We-
niger, quaest. Delph. specimen p. 22. cf Strabo IX, 419.

Civitatium autem Graecarum, quibus thesauri Delphis fue-
runt, ab scriptoribus nominantur Athenienses Paus. X. 11. 4.
Sicyouii X. 11. 1. Corinthii Her. I, 14. Paus. X. 13. 5. The-

17

bani X. 11. 4. Siphnii Her. III, 57. Paus. X. 11. 2. Cnidii X
11. 4. Syracusani X. 11. 4. Clazomenii Her. I, 51. Plut. de
Pyth. orac. XII. Acanthii Plut. Lys. 1. Spinetae, Strab. V,
214 Agyllaei (Strab. V, 220.) sive Caeretes, Massdienses Diod.
XIII, 93. Potidaeatae Paus. X. 11. 5.

De tliesauris hactenus ; sed praeterea fuerunt in fano iyQ\-
phico alia aedificia, «juae in numerum anathematum sunt refe-
renda, porticus illa Atheniensium , quam fjCerodv^' nominabant,
(Paus. X 11. 5.) et Lesche illa, quae anathema Cnidiorum
esse diciiur Paus, X. 25—30. Atlienienses enim, cum Phor-
niione duce praedam magnam Lacedaemoniis eorumque sociis
eripuissent, porticum rostris et clypeis ornatam Delphis exstru-
xerunt, epigrammate inscripto, in quo omnes civitates, quarum
terram devastaverant, enumerabantur.

Alterum vero aedificium a Cnidiis dedicatum Lesche nomi-

nabatur, quoniam in eo Delphi ad colloquia habenda congrega-

bantur. Quod erat ornatum duabus tabulis pulcherrime pictis

Polygnoti, quarum una Trojae eversio Graecorumque reditus,

ultera iiiferi, ad quos Ulyxes Tiresiae consulendi causa descen-

derat, repraesentata erant. cf Welcker, die Composition der

Polygnot. Gemalde in der Lesche zu Delphi. Bonn 1848. K. F.

Hernuann: Epikritische Betrachtungen iiber die Polygnot. Ge-

malde in der Lesche zu Delphi. Gottingen 1850. Watkiss Lloyd,

museum of classical antiquities L p 33 seq. Ruhl u. Schubart,

Zeitschr. f.Altersth.1855.49. 1856.38. Overbeck: antepikritische

Betrachtungen im neuen rhein. Mus. 1850. p. 419. 0. Jahn, die

Gemiilde des Polygnot in der Lesche zu Delphi. Kiel. Boetti-

ger, Archaologie der Malerei p. 262. Bursian in FIeckeisen's

neuen Jahrb. f. Philol. u. Paed. XXXIII. p. 517. L^normant:

sur les peintures que Polygnote avait execut^es dans la Lesche

de Delphes, memoires de Tacademie de sciences, de lettres et

de beaux arts de Belgique, Bruxelles 1864. A. Michaelis : uber

die Composition der Giebelgruppen am Parthenon , Tubingen

1870. Bliimner ueues rh. Mus. 1871.

2

18

19

I

(

»»r

\i\

III.

Jam veniamus ad ea aedificia describenda, quae, quamquam
pro anatLematis in universum habenda non sunt , tamen intra
fanum Delphicum fuisse traduntur Quorum pulcherrimum et
praestantissimum fuit templum illud Apollinis, de quo nunc dis-

putabimus.

Si ApolHnis templi Delphici mentio fit, in universura id in
telligitur, quod Alcmaeonidae Athenis expulsi ab Amphictyoni
bus Delphicis aedificandum redemerunt atque Spintharo Corin
thio architecto usi medio sexto saeculo a. Cli. multo magnificen
tius quam obligati erant, exstruxerunt. cf. Paus. X 5. 13.
Herod. II. 180. Sed quattuor alia templa, antequam illud ae
dificatum est, Delphis Apoilini fuisse Pausanias narrat X. 5 9.
Quorum vetustissimum factum esse ex ramis laureis , qui a
Tempe Thessalicis apportati essent, alterum ex cera apium pen-
nisque, quod ApoUo ad Hyperboreos misisset, tertium ex aere
fabricatum in terrae hiatum cecidisse et igni esse consumptum
traditur, quartum, quod Trophonius et Agamedes ex lapidibus
exstruxisse dicuntur, olympiadis undesexagesimae anno prirao
^avrojUaTOv" deflagrasse Herodotus narrat (V, 62). Templum
autem Apollinis, quod Alcmaeonidis Amphictyones Delphici ae
dificandum locaverant, quamquam templo Jovis Olympiaco niimb
fuit, tamen in numero maximorum Graeciae templorum esse lia
bendum satis constat. cf Ulrichs I. p. 71. Situm erat in Par
nasso atque via, qua ad id ascendebatur, ne nimis iniqua esset,
anfractibus erat munita cf. Eur. Jon. 727:
mcuQS (Saviov nqog ^eov XQri<s%r^Qia

V. 738 seq.

nx shcs ngbg fitXa^Qa xal xSiiL^a fi€'jxlneiva toi ^avTm

V. 741: inov vvV cx^og S^ ix^fvkaaas onov tl^rig.

V. 743: pdxtQi^ Ss ecfslSov neQKpeQti dtC^ov Xdovog,

Ut de structurae genere, quo templum erat aedificatum.
pauca addamus, Ulrichsius I, 7l. ex fragmentis repertis parteni
aedis interiorem Jonicis , exteriorem Doricis columnis fuisse m-

gtructam lucutenter demonstravit , cf, E. Curtius anecd, Delph.
p. 97. Praeterea aatem templum Delphicum pulchritudine or-
naraentisque eis aedificiis pulcherrimis, quae Athenienses Pericle
auctore exstruxerunt , inferius non fuisse, ex verbis, quae in
fabula Euripidea, quae Jon inscribitur, mulieres Athenienses fa-
ciunt, plane cognoscitur: (v. 184 seq.) :

ovx ev lalg ^a^eaig ^A^dvacg evxioveg rfiav av —
lai ^ewv fiovov ovS' dyivcdxiSeg ^eQanelai
dUA xal naQtt -riof^'^ r^ Aavovg dMficov nQog —
wnon' xaXXt^XecpaQov cpcog. —
cf Pind Pyth VII, 9:
ndcaiat yaQ noXieai Xoyog oficXeT
*EQex^eog daicov, "AnoXXov, ol xeov ye do/uov
Ilv^wvi 6cq
^ariiov evev^av,

cf. Herod. V, ^2: tov %e vr^ov e^eQydaavTo tov
naQaSeiyfiaxog xdXXiov.

Antica enim terapli pars munificentia Alcmaeonidarum, qui
liac re oracuU Delphici sacerdotum gratiam sibi conciliare stu-
debant, ex marmore Pario, reliqua ex poro lapide erat facta
cf. Herod. V. 62 Praeterea vero partes exteriores multo auro
adornatas fuisse exeadem^ fabula Euripidea (v. 1 56) perspicimus:

avd(5 iiri XQifinTeiv ^QcyxoTg
firiS" eg XQvariQetg oXxovg.
Cf. V. 191:

AeQvalov vdQav evaiQec

XQvaeatig aQnaig 6 Jiog naXg,

De clipeis inauratis, qui ex epistyliis pendebant, jam sunra
uictum est.

Sed in primis simulacra, quibus templi fastigia ornata eranf,
8umma ^admiratione fuisse digna Pausanias demonstrat X, 19 4-
jT« cTfi fv ToXg deToZg ^aTcv !kQTefxcg xal ArjTch xal ^lndlXm
f "' rf''^«', ^^^'^ ^^ ^fi^ov xal Jcovvaog re xal yvvacxeg al
\^vca6eg' rajiev Srj nQ^Ta avTUfvU^valog nQa^cag fia^Ti^g
mfic^og eaTcv iQyaadfievog' Xqovov 6e d^g 6 vaog moceiTO
]^mtUvov nQaicav fjcev efieUev dnd^ecv t6 xQsm, rd d^

2*

f

i

20

inoXemofiEva tov sv toXg dstolg x6(5^iov inolritfev l^vdgoa&mi^;,
yivog fi^ xai oiiog 'A^n^aiog, fia^n^rig 6^ EvxdSfiov:

Quae artis opera non ea aetate, qua templum est ex-
structum, sed pluribus annis postea facta esse, ex artificum
Atheniensium nominibus, qui finxerunt, colligere licet; nam
Praxias et Androsthenes eis temporibus, quibus Phidias ille
maximalaude florebat (cf, Miiller Handb. 112. A. 1), fuerunt.
Qua de re simulacra iHa in optimis esse ponenda sine ulla du-
bitatione conjicere possumus Neque uilus homo doctus hac de
re dubitavit; sed inter omnes fere discrepat, qua ratione s.n-
ffulae figurae fuerint dispositae; est enim in controversia, utrum
ficurae quas Pausanias enumerat, in duobus fastigiis fictae smi
an omnes in antico solo, quod prius ab eis , qui Delphos pro
ticiscebantur, spectabatur; deinde etiam, quomodo fieri potuent,
ut in Apollinis templo Bacchum deum ejusque comitcs repraesen
tatos inveniamus. - Atque antea docti homineB ita statueruut.
ut dicerent, omnes figuras in antico templi fastigio fu.sse pos.tas
(cf. Visconti museo Pioclementino t. IV), quam scntentiam mter
alios denuo defendit Kayserus (1. c. p. 49) ratus, po.tican.
partem fortasse numquam esse perfectam. Ex eis quidcm, quae
Pausanias X. 19. 4. dixit „.« 6^ iv tolg c.eto.g^ etfic. cog,.
nequit, nt ntnimque templi fastigium artis openbus sit ornatum,
cnm numerus pluralis Jstol^ quo usus est, modo ad unu.,
luodo ad ambo fastigia apud illum pertmeat.^ Cf. I. .4 o
i, Ss tlv vaov ov naQ^evm^a Svofxa^ovacv , eg ro.rov ^m^
atv onoaa iv tolg xalovfiivocg dirolg xelrac - xa Seonu^^^

VIII 45 7: ^a Si onia^ev nenoirifieva tv lot? asm,.

IX 11 6: T« iv totg aetolg. Cf. V. 10. G. VIII. 4o.b
Nec numero fignrarum prohibemur, quominus omnes m unc

fastigio disponamus. Nam si novem Musas totidemqueahy^d.
fictas cogitamus, nt viginti tres figuras habeamus, omues q ^^
quae Pausanias de eodem templornm genere narrat, accu «^-
legerint, facile concedent, omnibns fignris locum supped«
Velut. I. 245 dicit, in antica parte tempH Jovis Oly.^^^^^^^^^^
ginti nnam fuiBse figuras; totidem fere in utroque Parthen -
fastigio fuisse constat. Itaque haec quidem causa nou est, q

21

nobis persuadeatur , eos, qui illas figuras antico fastigio tribui
volunt, a vero aberrasse. Sed reputanti mihi, quid tandem in
contrariani partem aff^erri possit, duae occorrunt causae, quibus
utrumque fastigium templi Delphici simulacris ornatum fuisse
appareat. Atque primum quidem animadvertendum est, id quod
ad id, quod vohimus demonstrandum haud exigui est momenti,
quod oranium illustriorum templorum utrumque fastigium artis
operibns ornatum fuit. Itaque vix veri est dissimile, templum
AnolHnis Delphicum, umbilicum illum universae Graeciae, multis
opibus iastructum hoc ornamento caruisse, cum praesertim eo
lempore cxornaretur, quo Graecia artibus litterisque florebat, quo
alia aham civitatem amplificandis templis vincere studebat. Sed
haec leviora; venimus ad aiia eaque graviora Loci enim Euri-
pidci, quem jam supra attuHmus (Jon. 187):

alXa xal naqd Ao^iov tco Aatovg dMficov ngog —

(onoav xa}Jki^Xt(faQov (fcog
verbis ,^6l6vix(ov ngogconcov xaXXi§Xe(faQov g)cog^* utrumqne
tastigium simulacris fuisse instructum luculenter declaratur (cf.
Welcker aUe Denk. I. pag. 165. 166.) Idem declarat Pausa-
nias loco supra commemorato (X. 19. 4.); nam legendum est
cum Claviero et tribus codicibus nuper repertis: ^^td nQcoxa^^
pro , rd nQogcona ; fieri enim non potuit, ut alter artifex capita,
alter reHquas figm-arum partes fingeret, Verba autem ^^rd fiev
(f»j TiQma'' suDt referenda ad antici fastigii figuras, quas Praxias,
verba „ia 6* vnoXecnoveva^^ ad eas, quas in postica templi
parte Androsthenes fecit. Ex his igitur, quas protulimus, causis,
utrumquc templi fastigium simulacra habuisfle satis superque
apparet.

Pergimus ad id quaerendum, quod inter homines doctos
discrepat, quae cuique fastigio figurae sint tribuendae. Ulrich-
8IU8 quidem (1. c. p. 72) eam sententiam amplexus est, ut dicat,
simulacra Dianae, Latonae, Apollinis, Musarum, Solis occidentis
in antico fostigio , Bacchi et Thyiadum in postico fuisse. Cui
sententiae assentitur Letronnius (lettres d' un antiquaire p. 116)
ahique. Conti-a primus, quantum scio, Welckerus, quae est ejus
antiquarum litterarum scientia, (alte Denk, I. 155) perspexit,

(■'-

22

23

I

Solem occidentem non iij antico, sed postico ease pouendum
quara sententiam plurimi recentiorum criticorum suam fecerunt.
Cf. Bursian, Geographie von Griechenland I. p. 175. Stephani
comte-rendu de la commission inip6riale arch^ologique pour
Tann^e 1860 pag. 54 seq. Equidem idem sentio, sed aliis
eisque diversis causis adductus. Welckerus enini putat, So-
lem occidentem spectare ad sepulcrum Bacchi et ad treg
menses hiemales, qui Delphis ei sacri erant ideoque cum Baccho
ejusque comitibus esse conjungendum. Nec tamen ille, quantum
ego existimare possum, verum vidit. Objiciendum euim ei est,
in Parthenone Solem orientem dextra, sinistra Lunam occidentem
fuisse effictos; idem observari potest in artis opere Eiidensi,
quod Pausanias descripsit V. 11. 8. Perspicuum est autem, bas
liguras ab eis, qui finxerunt, ad alias, quam Welckenis dixit,
rationes revocatas esse. Inde non injuria sic statuere nobis
videmur, ut artifices id egisse ut additis illis deis, Sole etLuna
universum mundum, qui veterum quidem opinione gravissimis
rebus intererat, significarent, existimemus. Cf. Stephani 1. c.
1860. p. 61. — Inter opcra autem, quae in templo Delphico
fuerunt et ea, quae supra commemoravimus, hoc maxime intererat,
quod cum in his Solem orientem fuisse inveniamus, in illis Sol
occidens factus est. Tum etiam non obliviscendum est, in Par-
thenone Lunam quoque occidentem fuisse, quam deam in templo
ApoUinis fictam Pausanias non commemorat. Cum autem congtct
Pausaniam in operibus describendis parum accuratum fuisse (ct.
Welcker alte Denk. I. 156) , Jahnium (arch. Beitrage p. 79
recte judicasse, cum dicat , Soli occidenti ex altera parte respon
disse Lunam orientem non esse videtur veri dissimile. Pausanias
enim, cum plura ejusdem generis monumenta vidisset, Lunain
orientem non enumeravit, quod omnes scirent, Solem occidentem
cogitari non posse sine Luna orienti. Accedit, quod ipsa ratione
plastica , quam antiqui artifices sequebantur , vere recteque illQ<i
nos statuisse demonstratur. In antica enim templi parte iraaginibi'=
Apollinis eorumque deorum, quibuscum arctissime conjunctus est.
efficiuntur duodecim figurae, quem numerum etiam m postic».
Luna addita habemus. Quae cum ita eint, nemo est, qui dubitet,

nuin in poBtico templi fastigio et Sol occidens et Luna oriens,
uibus deis universus mundus significaretur, fuerint repraesentati ;
illos autera deos ante omnes sacris bacchicis interfuisse demon-
stratur nonnullis locis Euripideis. Cf. Jon. 1074 :

ataxvvonai xov noXvvfivov

i^eov, el naQOL xoXXixoqokJc nayacg

la^indSa i^ecogov slxdSwv

oipeiai Bvvvxi>o<; dvnvog wv,

oie xai Jiog dateQconog

dvexoQevaev ald^rjQy

Xogevei 6e 2ekdva

xal nevtiqxovTa xoQac

NtiQsog^ ai xard novzov

devdtov re notafitov

6ivag xoQevofievo.i.
Cf. Bacch. 113:

dfKfl 6 6 vaQ^rjxag v^Qtaidg

oacovad^' avjcxa yd ndaa xoQev^fei^

BQOfiiog evT dv dy^ ^idaovg

etg oQog ecg oQog, ev^a fxivec

^rikvyevrig oxkog

d(f iatmv naQa xeQxcScov t

oiatQri^eig Jcovvao^. —
Praxias igitur et Androsthenes eandem rem, quam Phidias
in Parthenone omando, significari voluerunt, sed ita, ut sacrorum
Baccbi habuerint rationem. Quum cnira sacra bacchica fere
i^emper nocturno tempore facta sint, summis laudibus artifices
illi digni videntur, qui deos, qui universura mundum eignificabant,
tali raodo finxerint, quo supra fictos esse statuimus. Cf. Eur.
Bacch. 485:

%a 6* ieQa vvxTWQ rj fie^^ rjfiiQav TeXelg]
vvxTcoQ %d noU.d' aefivoTTiT eXec axoTog,
Soph. Ant. 1146:

cco nvQ nveovTcov

XoQdy* aaTQcov, vvXccov

(f^eyfidTcov miaxona

I

24

25

nal Zrivog yeve^Aov

nqoifavrii^* (o Na^caig aaig afna nsQinoXoig
GviaiaiVf ai as fiacvofjisvai ndvwxoi
XOQSvovGi xbv Tafxiav "laxxov, —
Cf. Eur. Phoen. 226.

(o Xaixnovaa ntTQa nvQog
SixoQVifov dkXag vnsQ uxqcov.
Cf. Eur. Jon. 714—717.

Praeterea veri simile videtur artifices, qui tapetum illud,
quod Euripides in fano Delpliico fuisse dicit, intexuerunt, artis
opera in postico fastigio facta ad imitandum sibi proposuisse.
Nam in pictura illa textili Solem etiam occidentem atque Noctera,
quam stellae comitantur, orientem fuisse , scriptum est in Euri-
pidis Jone (1146—1158;:

svr^v J* vcfavial yQannaatv jotald^ ixfai'
OvQavog ai^QoiC(^v dcjQ sv ai^sQog xvxXio '
innovg fxsv riXavv sig zsXsvtaiav (pXoya
"HXiogj s(ftXxo)V XafinQov "^E^SnsQov (fdog,
fiisXdfinsnXog Ss Nv^ dasiQcozov Cvyolg
oxrifi snaXXsv daiQa J' cofxdQisc ^6rJ.
nXscdg fisv ^si fxsaonoQov 61 al^sQog,
u TS ^KfriQrig 'QQitav vnsQ^s ds
^AQXTog aTQS(fova^ ovQaTa XQvai]QSt noXi^
xvxXog 6e navaeXrivog r]x6vT^r dvo)
fir^vog SiXijQrig, ^Yd6sg %s vaviiXotg
aa^fsararov arjfistoVy iq te (fcoa^foQog
Ecog 6tcoxova' darQa, —
Quibus rebus expositis nemo erit, quin intelligat, Solem
occidentem, cum sacris bacchicis interfuisse crederetur, in postico
templi fastigio fuisse sculptum. Quae sententia confirmatur vase,
quod ab Stephanio l.c. 1860 tab. III. in publicum editum est
Quod vas ita est effictum, ut Solem occidentem oriens Luna con-
sequatur et uterque deus Bacchantes intueatur. Itaque haud
procul ab vero abesse nobis videmur, si conjiciamus, eos, qui
vas fabricaverunt , artis opera, de quibus agitur, esse imitatos.
Quum autem in eo praeter Tbyiadas ahae figurae bacchicae

repraesentatae sint, Satyri, paene necessario sequitur, ut idem
ftataendum sit de postica parte templi Delphici. Quod si recte
dLxiraus — esse autem rectura neminem ea, quae disputavimus,
incertum sinent - probabile est, in antico templi fastigio praeter
figurafi supra commemoratas alias etiam, quae ad ApoIIinem
pertinent, fuisse factas, id quod etiam Welckerus probavit. Denk. I.
158. 164.

Solem igitur in postica parte fuisse, ex eis, quae diximus,
luculenter perspicitur. Accedit, quod Pausanias ipse , si verba
ejus recte intci sc conjungamus, idem affirmat. Antici enim
fastigii figuras enumerat particula „xat" adhibita; in imaginibus
autem postici enuraerandis utitur particula „re'* reliquasque addens
particula „xa^". Itaque conjugenda sunt verba: l^QzSficg — 6vatg
rf 'Hmv. d, Welcker I. c. p. lb\ A. 25. Boetticher zu den
Bildwcrken der dreiseitigen Basis in Dresden in Gerhard's arch.
Zeitg. Jahrg. XVI. p. 219. Anm. 10.

Antequara exponamns, quo modo fieri potuerit, ut Apollo
et Bacchus , dei inter se diversissimi in uno eodemque templo
repraesentarcntur, errorem corrigamus, qui apud criticos invenitur.
Welckerus enim aHique| Apollinem in media antici fastigii parte,
Latonam vero et Dianara juxta eum collocatos esse statuerunt.
Haec sententia raihi non probatur, quum aliena sit ab eis, quae
Pausanias scripsit. Nam in enumerandis figuris non dicit : Jattv
'^mic^ xal '^n6XX(iJv xat ^i^ jw,*' sed : Jaztv "AQTSfiig xat Arjrco
m JtioXX(ov. Latonam igitur medium locum habuisse nemo non
videt; incredibile enim est, Pausaniam ea serie figuras recen-
mse, ut omissa media ab altera parte ad alteram transiliret.
Practerea autem imaginibus plurium vasorum docemur, Latonam
pleruraque in mediis liberis fuisse collocatam. Denique merao-
madignum est, et Latonam et Dianam Delphis sumraara ha-
^uisse venerationem ; et Dianam templi Delphici fuisse participem
leseer ita tirmavit, ut ne tenuissima quidera restet dubitatio
'^- Jahn's Jahrb. 65. p. 673.

Restat igitur, ut paucis expliceraus, qua ratione arabo dei,

mo et Bacchus , qui operibus illis sunt celebrati , inter se

WDjancti smt, Pervulgatum enim est , fanum Delphicum soli

26

27

ApoUiDi sacrum fuisse. Quod qui judicaut, judicio 8uo falsi
sunt. Quamquam enim ille maxime colebatiir, Bacchus etiam
suum cultum liabebat. cf. Plut. de E apud Delphos 9: (f
(Jiovvdt^) Twv JehfUiV ovSh ri%iov ^ xt^^Anollmi (.imanv.
— Quod etsi primo aspectu mirabilius dictum videtur, cum dei
illi diversissimi sint, tamen ubi accuratius de eis quaesiverimus,
ambos necessitudine quadam conjunctos esse cognoscemus. cf.
Michael Roes, de Baccho Delphico Bonnae 1865. - Inter
Apollinem et Bacchum haec simiiitudo intercedebat, ut divino
furore incensi putarentur et qui oracula Jovis patris adrainistra
rent atque ederent. cf. Strabo X. 717. ot fiev ovv "EUr^vi;
ot nXstaxoi Tc^ JcovvCi^ nQocidecav xal t(f ^AnoXlmi. m
t^ ^ExdTij xal TttTg Movaaig xai JrifiriTQiy vri Jid, to oQyaan-
ddttxov ndv xai ^axxixov xai to xoQcxoVy xai %o mql m
jBXexdg fivaicxov,

Cf. Eur. Bacch. 297:

fidvrcg 6' o Sacfxcov oSe ' ro ydq paxxevaifior
xai to fjiavccoSeg fiavTcxrjv noXXrjv exec,
otav yaQ 6 i^eog eg %o coifi fA^g nolvg
Xeyecv %o fxiXXov lovg fAefcrivorag nocel

Cf. Plat. Phaedr. p. 244. C. F. Herrmann gottesd. Aherth.
§. 57. 16. Stephani 1. c. 1861. p. 57.

Unde factum est , ut ab veteribns ipeis Apollo et Baccliu^
saepe pro uno eodemque deo haberentur. Quam rem , ut alia
omittam, ex eo cognoscitur, quod ambo dei saepius cura arte
cultuque arcte conjuncti tum eisdem insignibus comitibusque m
structi sunt.

Cf. Menand. rhet. IX p. 329: "^ IfxMfS xal m^ts, an^
cov ydQ dQXOfiBvog 6 Xoyog elg ae xac xeXevxr^m, nom;
ae nQogriroQcacg nQogif^eylofxac^ ol fiev ae Avxeiov hpva,
oi Sk J^Xcov, ol 6e Uaxacov, McdQav ae HeQoac hjovm.
'^QOV Aiyinrcoc, av yaQ eig xvxXov xdg &Qag ^^^^;/'^'^"'
exi^acoc, JeX(foi 6i ScnXfi nQogrjoQcq TCfn^aiv AnoU^
xai Jcowaov Xiyovreg,

a Dio ChrysoBt. XXI, 11. p. 570:

xai toi xov fiev'AnoXXco xac tdv'HXiov xac tov Jcovvaov
hioi (faciv etvac tov avtov.

Cf. Macrob. Sat. I. 18. 6,

Cf. Servius zu Verg. Aen. III, 93,

Insigniura autem, quae utrique deo tribuebantur, notissima
^unt tripus, caprea, draco, id quod artis operibus servatis demon-
stratur; sed veJ ea iusignia, quae utriusque dei propria sunt,
modo ApoIJini modo Baccho tribuebantur. Velut tibiam et sy-
riiiga, quae fere semper sunt instrumenta bacchica, Apollo ejus-
qoe comites habent.

Cf. PreJIer griech. Myth. I. p. 215. Welcker Denk. III.
Tat. 31. Elite cerem. tom. II. pl. 80. 86. 86 a.

Plut. de mus. 14. 4 : xai rj ev Ji^Xcp 6e tov dydXfiatog
mov d(fiSQvacg exec ev fiev t^ SeScq to^ov, iv de t^ aQiaieQ^
ta^iTa;, twv trjg fxovacxrig oQydvoov exdatrjv tc e^ovaav ^ fiiv
rcQ KvQav xgaiec, rj 6' avXovg, rj 6' ev fxeac^ nQogxeifievrjv exei
i Gioimi avQcyya. 'AU.d firp; xai t(p xataxofic^ovtc nacSc
Txy Tfjimxriv Sd^fvrjv ecg Jehpovg naQOfiaQtec avXrjtrig, ^«^
ra $ 'YneQ^oQt(ov Se leQa fiet avXd^v xac avQcyyoov xac xcd^d-
mdg ir(v JriXov (faac to naXacov atiXXeaac. "AXXoc 6i xai
mov lov ite6v (faacv avX^aac xai^dneQ tatoQel 6 aQcatog fie-
^v noiT^xrfi AXxfidr ^ 6i KoQcvva xai 6c6ax^vac tfriac tov
AnoUMva m A^vdg avXecv,

Lyram autom, quae in primis ApoUinis propria est,
Kacchus eique, qui eum comitabantur, Satyri, Maenades, Silenus
i^ibent. cf. Wieseler, Denk. II, 373, 405, 437.

Tnm etiam hederam Apollini, Baccho laurumfuisse
'^ constat. cf. Aesch. frag. 394 ed. Dindorf :
0 xiaaevg "AnoXXtov 6 xafiacog 6 fidvtcg,
^- Macrob. Sat. I. 18. 6.
^ieseler Deuk. I. 204
^* I. c. I. p. 197 Anm. 3.
aoiD. hym. XXVI, 9 :

**<?a^ xai 6d(pvn nenvxaafi^og.

sa-

28

Eur. frag. 480. ed. Dindorf : Ssdnoia (fd66a(fV€ BdxXe, naiAv
^Anonov €vXvQ6. Welcker alt. Denk. I, 155 Anm. 22.

In vasis quoque Bacclmm ejusque comites lauro ornatos
habemus. cf. Tisclibein engravings t. II. pl. 45. I. pl 38.
Clarac mus6e de sculpt. pl. 701. No. 1660 A. Wieseler Denk.

II. N. 425.

Deinde gryphcm, animal ApoUini proprie sacrura, habet

Bacchus. cf. Dubois-Maisonneuve. introduction k l'6tude des va-
ses pl. II. Wieseler 1. c. II, 718.

Praeter instrumenta, plantas, animalia, nonnulli homines cuin
utroque deo conjuncti sunt, Orpheus (Preller 1. c. II. 48li), Maro
Odyss. IX, 197), Anius (Preller 1 c. I, 531) Et Apollodorus
(I, 14. 1) Apollinem artera vaticinandi a Pane edoctura, Eusta-
thius (ad Odysseara p. 1816, 4) Bacchum a Musis educatum
esse narrant. Neque id negligendum est, Musas, Apollinis co-
mites a Nymphis, quae inter Bacchi comites sunt, principio haud
multum distare (cf. Soph. Oed. Rex, 1105): ^ ^ ^

€v^* 6 Baxxecog ^eo^ vaicov in axQcov oqswv a evqr^fia

Sb^aj €x Tor,
Nv/xcpav "EXixi»}ViScov, olg nMcxa (Svfind^€c,

Soph. Antig. 965:

(ftXavXovg % riQeMs Movaag.
cf. Diod. IV, 4 Plut. quaest. conv, VIII. prooem. 5. Paus.

I, 2. 5. 31, 6.

nec minus in vasis esse mulierum figuras, quae utrique deo
tribui possunt. cf. Wieseler Denk. II, 488. Apollinem autem
a bacchicis personis stipatum fuissc demonstratur pluribus vaso-
rum imaginibus. cf. Welcker 1 c. I, 154. Anm. 21. Wieseler
Denk. II, 240. Clarac, mus6e de sculpt. pl. 126. 129.

Quum igitur ambo dei tam arcta necessitudine contineren
tur, ;haud raro accidit, :ut artifices alterum juxta alterum (cf.
Gerhard, auserl. Vasen Taf. 14. 16. 17. 35. 39. 67. 138. 142.
Millin gal6rie myth. II, 32.) fingerent atque nonnulla vasa si-
mulacris templi Delphici tam similia facta sunt, ut in una vasis
parte Apollinem , in altera Bacchum comitibus utriusque additis
repraesentatos habeamus. cf. WieBeler Denk. II, 425. Gerhard

29

auserl. Vasen, tab. 25. .32. 73. Ehte cerem. tom. II. p. 39 a.
Wieseler 1. c. II, 394.- I, 308.

Quoniam de insignibus, quae ApolJini et Baccho communia
fuerunt, disputavimus, restat, ut pauca de cultu eorum addamus.
Pausanias quidem tradit, ambos deos cum multis Graeciae locis
(cf. I, 31. 4. II, 30. 1. IV, 27, 6. V, 15. 4.), tum etiam Del-
phis sacra communia hahuisse. Dicit enim Thyiadum Delphica-
rum furoribus deum utrumque esse celebratum cf. X, 32 17. ai
Qvid6€g Tcj) Jiovvacp xal jm "An^XXcovi fiaivovzat. cf. X, 4.
3. Plut. de Iside 35. Welcker 1. c 1. p 158. Panofka, tiber
Dionysos und die Thyiaden, Vortrag in der Berl. Acad. der
Wissenschaften Marz 1852). Praeterea autem inscriptionibus
nuper inventis Baccho tres menses hiemales Dadophorium, Poe-
tropium, Amalium, ApoUini novem reliquos Delphis sacros fuisse
demonstratur. cf. L. Weniger, die religiose Seite der grossen
Pythien, ein Beitrag zur delphischen Heortologie p. 5

Quibus expJicatis licebit vasorum mentionem facere, quae
quo arctissimo vinculo ambo dei conjuncti fuerint oculis subji.
ciunt. In quibus aute omnia id enumerandum est, de quo di-
8putavit Wenigerus (arch. Ztg. 1866 N. 211 u. 212. tab. IV.).
Bacchus enim et Apollo Delphos profectus ita sunt efficti, ut
manu dextra data inter se amicissime consalutent. cf. arch Ztg
1865 N. 202. 203. tab CCII et CCIII.

Satis mihi multa verba fecisse videor, ut ostenderem, mag-
iiam Delphia venerationem et Apollinem et Bacchum habuisse
idque artifices Athenienses aptissime ante oculos posuisse ita, ut
in antica templi parte Apollinem, in postica Bacchum, cum co-
mitibus collocarent.

Restat, ut pauca dicamus de imaginibus, quibus metopae
ornatae fuisse traduntur. Pausanias quidem de hisce artis ope-
ribus nihil tradidit; Euripides autem (lon 190—219), id quod
nobis gratissimum est, mulieres Athenienses, quae templum con-
templantur, quinque saltem metopas describentes fecit. Quem
auctorem secuti reperimus, in una fuisse effictum Herculem, qui,
ab loJao adjutus, hydram Lemaeam interficit, in altera Bellero-
phontem, qui cum Cliimaera pugnat, in tertia Athenam, quae

I

cf. Eu-

i!

30

Enceladum gigantem prosternit, in quarta lovem, qui Mimanta
fulmine percutit, in quinta Bacchum, qui thyrso alium gigantem
necat Quum autem Welckeru8 de illis operibus accuratms di-
sputaverit, eos, qui quod homines docti inter se dissentientes de
eo loco Euripideo judicaverunt, intelligere volunt, ad eum dde-
gamus. cf. alte Denk. I, 170—178

Antequam ad interiores templi partes describendas aggredia
mur, memorandum est , in exteriore pariete verba fuisse inscri-
pta, quibus quantus esset ager deo sacratus indicabatur. cf
corp. inscript. Graec. 1711. Ulrichs I, 75. Deinde id quoqne
addendum videtur, spatium templo proximum, quod maxime sa-
crum habebatur (cf. Eur. lon. 44 seq.:

Xa^Qalov (JodZv slg ^eov qlipac Jo^tov,
vneQ 6b ^vixeXag SioQlcai nQo^vfiog r^v)
muro vel cancellis a reliquo peribolo fuisse separatum.

rip. lon, 1321:

tQinoda yaQ XQiqatiiQLOV
Xmovaa ^Qiyxov tovS' vneQ^dXXo) noSi..
cf. Boetticher Tekt. IV, 95. Quod spatium in inscriptionibus
„aiUa" appellatum (cf. corp. inscr. Graec. N. 1688. 1. 35) a
Boeckhio ,,%enevovg pars templo proxima maceria clausa" signi-
ficatum, quin idem sit, quod Euripides ,,nvX(^lxaxa'' nominat,
dubitari non potest. (lon 78: o>(o ydQ ex^aivovza Ao^^iov
yevog tovS* cog ttqo vaov XaixnQa^ nvXtonaja Sdtfvrig xla-

6oi<Siv,

Quia autem hac in aula jj^iofxbg 6 fieyag'',^ de quo jam
Bupra dictum est, qui ab Euripide simpliciter „o ^(ofxog^^ sive
,y^(0fi6g'' nominatur, conditus erat, totum spatium muro saeptum
..^vfieXri^^ sive ^.^vfieXai}^ appellatum esse ab eodem poeta do-
cemur. cf. Kayser 1. c. p. 134. Anm. 62 Wieseler in Fleck-
eisen^s Jahrb. 75, p. 675. Quem locum ante pronaum esse si-
tum opus erat, ut in sacris faciendis porta cellae aperta dei
signum cemi posset. cf. Wieseler Denkm. I, 369. 40O. Sed
hanc rem non ita intelligi volumus, ut, id quod Boetticberus
defendit (Tektonik IV, p. 17 et 34), omnes victiraas in illa ara

31

fuisBe caesas putandem sit. Nam cum Euripides dicat (Androm.
1138.) in cella fuisBe „^(afjiov Se^ifxriXov iaxdQOV^^ ibi quo-
que hostias fuisse immolatas pro certo habendum mihi videtur.

Quoniam de exteriore aede dixi, nunc de interiore pauca
dicam. Atque inter oranes constat teraplura Delphicum, ut plu-
rima Graecorum templa, tres partes habuisse, pronaura, cellam,
adytum, de quibus fusius disputavit Boetticherus (Tektonik der
Hellenen. Pronaum quidem, de quo agimus, pulcherrime de-
scribit Plutarchus (de garrul. 17.) hisce verbis: „xafc T(p teQC^
zov Uv&iov !An6XXcovog ov Tr(v ^lXidSa xal Trjv 'Odvaaecav
ovSe Tovg IhvddQov natdvag eneyQaipav ot ^AfUfcxTvoveg* aXXd
t6 Fvia^c aavTov xal to fir^Sev aYav xal t6 ^Eyyva naQa 6^
d%a.

Plura autera hac de terapli parte Pausanias tradidit (X.
24, 1—4). Dicit enim ibi inscripta fuisse verba illa septera sa-
pientium et quidera aureis litteris. cf Plin. nat. hist. VII, 33.
Goettling gesaramelte Abhandlungen I. p. 239 seq. Quae verba
quo pronai loco insculpta fuerint, cura de ea re nihil traditura
sit, in medio est relinquendum Illud quidem ^Fvcoi^i aavTOv'^
modo Thaleti, raodo Chiloni, modo Pythiae ipsi tributum, quo
deus eos, qui templum intrabant, veluti salutans compellabat (cf.
Plut. de E apud Delphos 17: 6 fiev yaQ ^eog exaaTOV '^ficov
evtav^a nQogtovTa olov dana^6fievog nQogayoQevei t6 Fvco^i
aavT6v. o Tov XalQe 6r^ ovdev fieUv iaTiv.) „ipsiu8 frontl tem-
pli" fuisse inscriptura Macrobius dicit (somniura Scip. I, 9). cf.
Ferdinand Scliultz, die Spriiche der delphischen Sfiule in von
Leut8ch'8 Philol. XXIV, p. 193 seq.

Deinde in pronao fuisse E ex ligno factura commemoran-
dum est, ad quod Atbenienses aereum, Livia iraperatrix aureura
addiderunt. Nara tres litteras esse intelligendas jam ex eo se-
quitur, quod Plutarchus (de E ap. Delph. 15) de duplici E
verba facit. cf. Plut. de defectu orac, 31. Plin. n. h, VII, 33.
Oujus de significatione Plutarchi libellus est conferendus, qui
inscribitur: ,,neQl %ov E %ov ^i' JeX(folg/'

32

'I

Tum in pronao fuit statua Homeri ahenea in columna po-
sita (cf Paus X, 24. 2). Quam statuam Wieseler conjecit ean-
dem esse atque in imagine illa, qua sculpta est apotheosis Ho-
meri; tamen postea sententiam commutavit. cf. Denk. d. alt.

K H 742.

Porro in liac templi parte argenteam , non anream , crate-
ram, quam CroeBus rex consecraverat . fuisae Rerodotus narrat
(1 51) Prope crateram illam Aeginetas pugna Salaminia facta
anathema posuisse idem est auctor (VIII. 122). Quod anathe-
ma quamquam ex tribus aureis stcllis in aheneo malo mfixis
constitisse llerodotus tradidit, tamen Boetticherus (Tektonik IV,
44) duas, quae ad Castorem et PoUucem heroes referendae
fuisse contendit. Sed viro docto assentiri non possum ; inter om-
nes enim constat, piaeter iUos heroes Apollinem, cui cognomen
erat Delphinius, patronum a nautis cultum fuisse atquo dubitan
non poteet, quin ad hunc deum tertia stella sit referenda.

Denique id dignum, quod commemoretur, mihi videtur, Eu-
ripidem poetam verbo „rvaXa-', quod saepius apud eum in fano
ApoUineo describendo invenitur, uumquam ita usum esse, ut
pronaum, id quod Kayserus (1. c p. 135 Anm. 08) voluit, s.gm-
ficaret (lon 76, 221. 233. Andr. 1099). cf. Wieseler Fleckei-
sen Jahrb 75, p. 676; sed mea quidem sententia verbun. lUud
uno loco (lon 233) excepto ad adyton est revocandum , de qua
re infra accnratius dicemns.

Sequitur, ut de cella dicamus. Haec altera templi pars
picturiB Aristoclidis ornata (cf. Plin. n. h. 35, 11), quae saepe
„0 vaoi" Bive „(rijx6s" nominatur, a pronao porta satis magn»
separabatur. cf. Eur lon 514 seq.:

iv 66110K iot. ta ?tV. ovTtu) ddix vnsQ^aivu %oSe
<os 6" in i^oSomv ovro? T(5vrf' axovofiev nvXav
Sovnov, ihovra % ijSrj SeanotJjv oqSv naqa.

Haec in cella aram Neptuni fuisse Pausanias^tradit (X, 24
4.) , quod „%o navrelov to aqxai6%axov xtrna rv xai noaet-
da>vo(. cf. X. 5. 6, quo loco scriptum invenimus, Neptunum

una cum Terra dea oracuinm possedisse, >uam tamen partem
Apoll.n. pro Calauria insula dedisse Terram autem suam The-
midi, hauc rursus Apollini donasse; hoc modo factum esse ut
ApoIIo solus illud haberet. Nec tamen obliviscendum est Ae-
schjlum (Eum. 1-8) in cnarrandis ois, qui possedissent, a Pau-
saniao nairationc paulluluin dissentirc '). Neptuuo quidem ante
Apolhnem natum oraculum Delphicum consecratum fuisse ei non
muabuntur, qui secum reputaverint, Graecos antiquos aquam iu-
struere homines divinatione credidisse. Constat enim, Pythiara
cum vat.c.n..tnra esset, aquam Cassotidis fontis, quem i„ adyto
fu.ssc mtra demonstrabimus , bibisse (cf. Paus. X, 24 7 Plnt
de dcf. orac. 50.) ; quia autem oinnes fontcs a Neptuno proficisci
putabantur, facile intelligitur, cur hic oraculi Delphici particeps
Imsse crederctur. His permutationibus, quae inter siugulos deos
factae esso ferui.tnr, id significari, eos necessitudine quadam in-
ter se conjuuctos fuisse, p.aullatim autem alterius cultum praova-
I".sse nemo est, qni non videat. Itaque oraculum Delphicum,
■juod reiTae fuit, ad Themin translatum esse, non est, cur mi'
rc.,u.r, praesertira cum ex Aeschylo i.overimus, diversis illis no-
mraibus initio eandem pcrsonara significatam esse. cf. Proraeth.

tfiol de fxrjTriQ ovx anai fxovov Qefng

xat Falay ttoUwv ovofidtcov fiOQtfrifila,
Eadem sunt dicenda de Tiiemide et Apolline; nam iila
ipsa, ut Apollo edidisse oracula et omnes Jovis y.^tfxcoiag'^ ad-
m.nistrassc fertur. Qua de re conferenda est vasis imago dc
qua Gerhardus dicit in libello, qui inscribitur: das Orakel der
riiemis Berlin 184G. cf. Wclcker a. Denk. II, 325. Wieseler
Uenk. II, 947. cf. Ahrens, iiber die Gottiu Themis, Schul-
nacbrichton des Lyceums zu Ilaunover 1862 u. 1864. cf. Diod.
» 67, 4; Qtniv 6t fw^oloyovGt /naviecag xal ^valag xat i^e-
^^iovg Tovg nBQl tuiv ^em nQwTtiv elgriyijaaa^ac xal to, neql

1) Ncptuno ante Apollinera natum ctiam Delum insulam fuisse, Ser
vms (ad Aen. III, 73 ; ^haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata«

comnientatus est.

consecrata*)

8

32

33

Tum in pronao fuit statua Homeri ahenea in columna po-
Bita (cf Paus X, 24. 2). Quam statuam Wieseler conjecit ean-
dem esse atque in imagine illa, qua sculpta est apotheosis Ho-
meri; tamen postea sententiam commutavit. cf. Denk. d. alt.

K II 742.

Porro in hac templi parte argenteam , non auream , crate-
ram, quam Croesus rex consecraverat , fuisse Herodotus narrat
(I 51) Prope crateram illam Aeginetas pugna Salaminia facta
anathema posuisse idem est auctor (VIII. 122). Quod anathe-
ma quamqixam ex tribus aureis stellis in aheneo malo infixis
constitisse Uerodotus tradidit, tamen Boetticherus (Tektonik IV,
44) duas, quae ad Castorem et PoUucem heroes referendae
fuisse contendit. Sed viro docto assentiri non possum ; inter om-
nes enim constat, praeter illos heroes Apollincm, cui cognomen
erat Delphinius, patronum a nautis cultum fuisse atque dubitar.
non potest, quin ad hunc deum tertia stella sit referenda.

Denique id dignum, quod commemoretur, mihi videtur, Ku-
ripidem poetam verbo „yvaXa-', qnod saepius apud eum in fano
ApoUineo describendo invenitur, numqnam ita usum esse, ut
pronaum, id quod Kayserus (1. c p. 135 Anm. (38) voluit, s.gn.-
ficaret (lon 76, 221. 233. Andr. 1099). cf. Wieseler Flecke.-
sen Jahrb 75, p. 676 ; sed mea quidem sententia verbun. illud
uno loco (lon 233) excepto ad adyton est revocandum , de qna
re infra accuratius dicemus.

Sequitur, ut de cella dicamus. Haec altera templi pars
picturis Aristoclidis ornata (cf. Plin. n. h. 35, 11), quae saepe
„0 vode" sive ..(Tijxos" nominatur, a pronao porta sat.s magn»
separabatur. cf. Enr lon 514 seq.:

iv donon eW. u ?«v'. ovnw ddii vnsQ^aivei to3e
di <}' «71* e^66oiaiv ovroi xiovd' axovonev nvXmv
iovnov, i^iwia x ^rfi) Jfff^rdnjv oqav naqa.

Haec in cella aram Neptuni fuisse Pausanias^tradit (X, 24
4.) , qnod „%o nmnetov lo aQxatonaiov xirjia rv Mu iIotf«-
ioovog. cf. X. 5. 6, quo loco gcriptum invenimus, Neptunuw

una cnm Terra dea oraculnm possedisse, 'suam tamen partem
Apoll.ni pro Calauria insula dedisse Terram autem suam The-
midi, hanc rursus Apollini donasse; hoc modo factum esse nt
Apollo solus illud haberet. Nec tamen obliviscendum est Ae-
8chyIum(Eum. 1-8) in cnarrandis eis, qui possedissent, a Pau-
saniac narrationc paullulu.n dissentire '). Neptnno quidem ante
Apolhncm natum oracuh.m Delphicum consecratum fuisse ei non
m.rabu..tur, qui secum reputaverint, Graecos antiquos aquam in-
struere homines divinatione credidisse. Constat enim, Pythiam
cum vaticmatura esset, aquam Cassotidis fontis, quem in adyto
fu.sse infra demonstrabimus , bibissc (cf. Paus. X, 24 7 Plut
dc dcf. o.ac. 50.) ; quia autem om.ies fontcs a Keptuno proficisci
putaba.,tur, facile intelligitur, cur hic oraculi Delphici particeps
fu.s9e crederetur. His permutationibus, qnae inter singulos deos
factae csso fcru..tu.-, id significari, eos necessitudine q.mdam i.i-
ter se co.,junctos fuisse, paullatim autem alterius cultum p.aova-
i".sse uemo est, qui non videat. Itaque oraculum Delphicum,
quod rerrae fuit, ad Themin translatnm esse, non est, cur mi-
rcmur, praesertim cum ex Aeschylo ..overimus, diversis illis no-
numbus m.t,o eandem personam significatam esse. cf. Proraeth.

tfiol 6e ixriTriQ ovx anaS fxSvov Qsfxtg
xal raiaj noXX^v ovofiaTcov fio^cprjfica,

Eadeiu sunt dicenda de Tiiemide et ApoIIine; nam iJIa
ipsa, ut Apollo edidisse oracula et omnes Jovis y.^tfxcamg^' ad-
mnustrassc fertur. Qua de re conferenda est vasis imago, de
qua Gerhardus dicit in libello, qui inscribitur: das Orakel der
Tliemis Berlin 1846. cf. Welcker a. Denk. II, 325. Wieseler
iJenk. II, 947. cf. Ahrens, iiber die Gottin TJiemis, Schul-
nac hnchton des Lyceums zu Hannover 1862 u. 1864. cf. Diod.
. 07, 4: Qtficv 6a fwi^okoYovat fiavrscag xal ^vaiag xal ^e-
^Hovg Tovg neql z(ov ^ewv nQwzriv elgr^Yma^ccc xal ra negl

1) Neptuno anto Apollinera natum ctiam Delum insulam fuisse, Ser-
vius (ad Aen. III, 73 ; ^haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata*)
commentatus est.

34

' „T ea edita esse veteres ipsi declarant (cf. Aescb. Prom.
S 71 Pltlsth.. VII. 32. Ovid. Met. IV, 603). Quae
Z versu. quo epici poetae «tebantur, cond.ta essent, hunc a
Then>ide esse inventum duxerunt. cf. Clem. Alex. Strom. I, 80.
tZaO^^o ii^S>ov ro l|«ft»eov ^avo^^av .^v yt-mxa /xa-
IvoS^ eUv ^tav r^v Taavii.v st;etv. Acced.t. quod,
Tt La ferebat" Themis Apollincm modo editum nectare et am-
tl aluit atque „^^Mra,' ^ovis docuit cf. Hom^ h,m. ,n
ApoU. Del. 123-24. Orph. hym. LXXIX, 16. Qu.bus sic ex
X satis mihi demonstrasse videor. ve.eres Them.n non m ■
reum Jove, verum etiam cum ApoUine, qu> m prmu ,3.^«-
L " JoviB administraret, arcte conjunCam fuisse ex.s m.^se
e mcue causam fuisse, cur dea Delphis summo stud.o coleretur.
fT ch. Eum. 2. Eur. Iphig. Taur. 1259. OresteB 164, q
L tripodem ApolUneum ipsum T^emi.U fuisse narratur Apd.
lod I, 41. Strabo IX, 646. 47. Ovid. Met. I, 321. IV, b4d.
■ Praeterea autem nobis demonstrandum est, quo modo fier.

fa.um Delphicum, ut fama est, conditum csse (cf. Hom. hym.

bant, ut eum veterem deum marinum, qui procellas mareqne
gubernet, nautisque faveat et lucis deum, qui nubes procena^
que pellat serenumque coelum praebeat, arbitrarentur. cf. Eu •
Hel 1454 seq. ApoUon. 4, 933. Quam ob rem Apolhm Del-
pbinio ea loca faisse sacra, quae in mare eminent, promontoria,
scopuli, insulae, fluminum ostia, nemo est, qui miretur. ct
Z hym. in Ipoll. Del 144. 145. Curtius in dissertat.ne de
lonibus p. 16 seq. et 35. - Plut. de soUert. amm. 36.

Videmus igitur, quae propria sunt Apollinis et Neptuni, ea
in unum Apollinem Delphinium coUata esse. Quin etiam haud
raro accidit, ut, cum alteriuB sacra magis procurarentur , alter

35

deus ab altero pelleretur. Velut in Taenaro promontorio Apollo
summam habebat venerationem (cf. Strab. VIII, 374.) j postea,
sacris Apollinis omissis, Neptunum summo studio esse cultum
constat. cf. Paus. III, 25. 4. Huc etiam pertinet, quod, ut
Pausanias narrat, Neptunns cum Sole de Corintho certasse dici-
tur. cf. II. 16.

Hic fuit deus, cujus sacra Cretenses Delphos transtulerunt.
Sed sensim sensimque factum est, ut Delphis opinione ApoUi-
nem esse deum marinum obscurata talis esse deus putaretur, qui
literis artibusque faveat et oracula patris edat. Quam in rem
conferre licet vasis imaginem, quara Gerhardus in publicum edi-
dit in libello, qui inscribitur: liber die Lichtgottheiten auf Kunst-
denkmalern, Abhandlungen der Berliner Academie 1840. Taf. 1.
3. In qua ApoUo est effictus, ut, cum delphini ex aqua exsi-
liunt, tripode alis instructo trans mare vehatur et lyra canat. —
Apolhnem autem non amplius deum marinum cogitatum esse
Delphis, id fabula illa significatur, qua Neptunum suam partem
oraculi Delphici pro Calauria Apollini dedisse narratur.

Quae cura ita sint, fortasse quis rairetur, quo modo fieri
potuerit, ut posteriore tempore in templo Apollinis ara Neptuni
esset, in qua sine dubio sacra facta sunt. Haec res ita expla-
nanda est, ut Graecorum mos esset, ut sacra dei alicujus num-
quam ab altero pelli deberent. Etsi enira novus deus majorem
venerationem adii-iscebatur, quam is cui antea locus quidara fue-
rat, hunc sua sacra semper habere opus erat. Velut Neptunus,
quaraquam ad Minervam patrocinium Athenarura translatum erat,
tamen sua sacra habuit, quae in Erechthei cella certis diebus
semper fiebant. cf. Boetticher Tekton. IV, 113. Hunc ad cul-
tum, qui Neptuno Delphis erat, revocandi sunt loci hi: Aesch.
Eum. 27:

nXetaiov T€ TtrjYoig xal Ilocfsc^covog xQarog
xaXovda xal ziXeiov vipKSxov Jia,
Eur. lon. 446:

dv (^noXkoov) xai JloaeMv Zevg ^' og ovQavov xQaieX
vaovg Tivovreg dScxiag xevtoaere.
cf. Gerhard auserles. Vasen tab. 175.

36 ^

. • .11 n fuisse duarum Parcaium siraulacra Pausa-
nias narrat; loco tertiac cfhcta c.a ^ ^^ ^ 4 Dell.h.

,,e et ApoUinis ^^--^0'- -^f^^^ft ''4- vo,.;o,iv.r. -
2: TO ^«0 Mot^os «JefO»^"* naviMov ^v

cf. Aesch. Eum. 172:

monstravimus, nemo non v.dct. ^^^ •^" ^^

.= - ^riii 5>7 1 Preller gricch. Mytli. 1, 'ii^-

""' ''t; '• 1 Parcas in templo Dclphico eff.ctas fuisse, i
Duas autem Parcas in v 1 ^^^^j^ ^j

,uod Plutarchus "'^-J ^ JC ^' P ^^^^^^^ eas opi..io cs-

:rJ reicTerr 1X1 ...^I P..en . seiner Zcit-

^no" a^d::i -■, -is opera, in .uihus ima^s
Postremo ^^.^^. ^^^^^. ^^^^ ^jaenhcnd,.,

Parcarum videmus, lere omu.ci p ™,,t,.nem fictorihus no.i

eumdeaeproptergravitaten.hen.gna.umatu.em^c

pracberent. cf. Wieseler, Dclc. I, 44. II. J21 ^o.

840 838 a, I, 405, II. 858. I. 120 1. ^^^^.^^^

Deinde in cella fuit sol.um ferreum, .n fi«o
sedens carmina sua, quibus ApoUinem celebraret, cec.u.ssc

'"^- Derue^^-in^tlt fuisse aram Pa..sa..ias na.rat X, 24 4

;/cf. OvLbccU, Gallerie heroisch. ^^^'^^^Z
Quamaram, quae ab aliis quoq,.c -''?»-''";— „,„acn.
^, Wieseler, Fleckeise.. Jahrb. c ^■^^^^[rZ.ni^^r.n.
« vnirr) ^«TTta" nommabatur, VVieseier aigum

• • firmiflsimis Dicit enim, aram, quae ,,xoivri tozi
nivit tirmissimib. ^iv.i*. , r, -0«^ ntdue diver-

sam esse, ah ea, quam m cella tu.ss

37

Annali dell inst. di corresp. arcli. vol. XXIX 1857; intorno alP
onifalo Delfico. Recension von Merians Topographie von Del-
|)lii. Basel 1853. und J. Kayser: Delpbi. Darmstadt 1855. in
Jaliu s Jabrb. 75 p. 678.

Quoniam de cella eisque rebus, quae m ea fuisse tradun-
tur, diximus, restat, ut de adyto, tertia templi parte pauca
dicamus. Qua in re ante omnia monendum est, templum Del-
pliicum longe aliter institutum fuisse atque cetera templa. Id
euim, quod illud ab bis difterebat, erat oraculum, quod in adyto
fuisse constat (Boctticherus, Tekt IV, 301 seq.). Quae templi
pars, qua rationc a cella separata fueiit, inter doctos homines
(liscrepat. Pausanias enim, qui hac de re nihil tradidit, adytum
quod jov vaov 10 iacoidTCO X, 24. 5 nominat, nihil aliud, nisi
appendicem, ut ita dicamus, cellae habuisse videtur. Quum au-
tcm Euripides (Andr. 1142-43)
noXXoi 6^ EJiimov fisyadeg ex re TQavfiaTfav
aviol y v(f^ avicov aTSvonoqovg xaT e^66ovg ')
commemoret, ostium adyti fuisse angustum, cellam ab adyto
inuro sive pariete , non velo , id quod Ulrichsius p. 84 judicat,
separatum fuissc elucet. Unum autem ostium adyti fuisse mul-
tis locis allatis idem demonstrat p. 79 seq. De reliquis, quae ad
structuram adyti pertinent, quod ex naturali antro et aedificio
nianu facto constitisse constat, elegantissime disputavit Wieseler
(Jahns Jahrb. 1 c. p. 690).

Postquara Iiaec de adyto praefati sumus, nunc ad res, quae
in eo erant, describendas aggredimur. Ac primum quidem Pau-
sanias X, 24. 5,, quem de adyto nihil tradidisse nisi verba:

1) VVieselcr enasse raihi videtur, cum (Jahn's Jahrb. 1. c. p. 686)
verba „(jT£ro?rd^ou^ xar' e^oHovc,'' non ad adyti, sed cellae ostiura re-
ferri vult. Nam Neoptolenius, postquam in adyto ab Delphis petitus (cf.
Andr. 1114. 1119.) iu cellam recessit (1120), armis ex poste januae, qua
adyti ostium operiebatur, arreptis (cf. 1121: xal KaQaardSot; x^anaard
Tev/',{ naaaaXov y.a^aQKaaat;) juxta aram , quam in cella fuisse supra
demonstravimus, resistens, hostes, qui angusto ostio eliduntur atque ex-
animantur, in adytum repellit; deinde impetu repetito Neoptolemus ad
aram illam interfectus est.

38

ii Si xoi- vaov t6 BOmdxm naqiao^ te k aM oh'roc xal
tvcovv :4n6U.voi ayaX^a dv&xeua." dolemu^, in hac .emph
JLte fuisse simulacrum ApoUiuis aureum narrat. Hoc ad s.g-
num quod posteriores quoque scriptores commemorant (cf. Lo-
brk Iglaoph. p. 572. Boetticher Tekt. IV. p 318) revocan-
d m essf arfis opus, quod R. Rochettius in pubhcum ed.d^, ve-
risimileest. cf. mom -^. ph XXXII, 2. Mus Borb vol V
t 9. Deinde etiam conferendi sunt numm. ahquot, m qmbus
mago simulacri illius servata videtur esse. cf. Mr Denk
n 134. Berliner BlStter fiir Munz-, Siegel- und Wappcnkunde
Bd V Taf. XVI. n. 8. Cohen mfed. IV. tab. XIV. Weseler
Supplementband zn den Denkmalern Bd. II Taf. I. n. 4.

Tum plures lauri in adyto fuerunt. Quod qn.dem qua,n.
ouam a multis criticis (cf. Ulrichs p. 106 u. 107), qu. jud.cant^
coronis solis vel ramis laurais adytum fuisse ornatum .n dubn.m
revocatum est, auctoritato scriptorum et vasorum firmatur. cf.
Wieseler 1. c. p. 683-89. Pausanias enim, ut jam supra com-
.nemoratum est, primum templum Delphicum ex laur.s factmn
esse narrat. Sequitur, ut lauri circa oraa.lum fuennt, quas cm
templum, de quo agim.is, exstrueretur, delere nefas erat. Prae-
terea aJtem eorum, quae contendimus, a,.ctor est Eunp.de^
1„ fabula enim, q..ae lon inscribitur, Mercunum .ta d.centem
facit : 76—80 : 0^^ f s da^fvtoStj yvala /Jr.ffo/tat rade
10 xQav»ev Sg «v i)cfid»to naiSoi nfQC,
oQu. ydQ ix^acvovTa Ao^cov yovov
idv(J' <o? nQo vaov XannQd d^ nvkcifiata
ddffviqg xlddocacv.
Verba Jacfviidri yvaXa", quae plures arbores gignificant,
ad nihil alind, nisi ad adytum pertinere, nemo, qui verba accu-
ratius perlegerit, non videbit. Neque enim Mercurium, qu. «ra-
culum, quod in adyto solo edebatur, auditurus esset, .n lau,-e-
tum templo vicinum abiisse potest putari et lonem , qu. egred,-
tur, ramos laureos in templo, ubi habitabat, defregisse, necessa-

rium erat, ^ ;iii

Si ea, quae modo diximus, recte sese habent, id quod au-
bitari nequit, verba quoque (v. 116) „x^7ra,r ej a^avaic.- ad

39

lauros, quas in adyto fuisse putamus , non ad alias esse refe-
renda facile intelligitur. Nam ut jam supra commemoravimus,
vetustissimum templum Delphicum ex lauris, quae ex Tempe
allatae esse dicebantur, factum esse fama ferebat. Quarum lau-
rorum', quae neque vetustate neque incendio, quod superius tem-
plum consumpserat, deletae essent, ramos j,xri7T(ov e§ a^avarwv"
ortos esse ab Euripide pulcherrime dici, quis est, qui non videat?

Alter locus Euripideus, quo quod contendimus, firmatur, in-
venitur in Andromachae versu 1114:

Tw Se lc(fr^qriq ag vffeidxrixBt Xoxog 6a^vrj axmad^elg,
et vers 1118. 1119:

01 6* o^v^iqxiotg (fadydvoLg (jonXtafiivot
xevTova dTSvXrj natd* l^xi^licog Xd^Qct,^

Quum enim Delphi, qui Neoptolemum interficere sibi pro-
posuerant, sub laureis ramis delituisse narrenturf, in adyto, ubi
rem gestam esse supra vidimus, non unam solum laurum, sed
laurctum fuisse verum esse significasse satis est.

Denique eorum, quae Aristophanes (Plut, 212) dicit, men-
tio facienda est:
1X0) tiv dya^riv ikniS^ i^ (av etns fiot
0 0ot^og avTog Ilv&txriv aeiaag 6d(pvriv.

Quae ad verba scholiasta adnotat: (paatv^ (og nXr^^siov tov
iqlnoSog 6d(fvri taiacOj rjv ^ Tlv^ia, r^vixa iXqr^afi(^6et eaetev.
cf. Wieseler, Jahn's Jalirb. p. 687.

Deinceps de vasis est dicendum, in quibus adytum fere sem-
per ita est effictum, ut laurum quoque videamus. Dicet fortasse
quispiam, cum ApoIIini omnino sacra esset laurus, ei rei nihil
argumenti esse tribuendum. Sed eos, qui rem ita sese habere
putent, non recte judicare, demonstrari facile potest. Nam, ut
alia omittam, hac in re imago illa in vase efficta, quam
Maisonneuvius peint II, 67. et maximam partem Boetticherus
Baumcultus fig. 2. exprimendam curaverunt, quam contemple-
raur, digna videtur esse. Quod artis opus ita factum est, ut
praeter omphalum et tripodem, quibus rebus adytum significari
infra demonstrabimus, laurum taeniis et tabulis votivis, quae for-
niam habent diptichorum, instructam conspiciamus. Quibus re-

40

bus cum eas solas arbores ornatas fuisse , quae sedes deorum
esse putabantur, constet, quin laurus illa eodem modo culta in
adyto, sede propria Apollinis, fucrit, dubitari nequit. cf. Boet-
ticherus 1. c. p. 39 seq. Ne autcm mirum videatur, in artis
operibus plerumque unam, raro plures lauros repraesentatas esse,
artifices antiquos saepe plures re8 effieta una significasse, omnes
artis antiquorum non imperiti perspectum habcnt.

Alia argumenta, quibus laurum in adyto fuissc demonstre-
tur, Boetticherus 1. c. p. 346, 347 attulit, quamquam vir doctis-
simus hac de re in magna inconstantia versari mihi videtur.
Scripsit enim p. 346: Kein Wunder, wenn so cin Apollinisches
Orakel ohne Lorbeer gar nicht zu denkcn, wcnn keine Apolli-
nische Geomantie ohne ihn moglich ist; denn aus dcm Lorbeer
fliesse die Erdoffenbarung, sagen dic Alten, und die Sage von
der au8 dem Erdschlunde emporgesprossenen Daphne weist sehr
schon auf diese reine und geliiuterte Divinationskraft des Lor-
beers hin. Aus dem oben Gesagten erklart sich denn auch die
Unerlasslichkeit dieser Pflanze bei allem, was nur an Apolliui-
sche Verkiindigungen oder an Handlungen erinnert, die in sei-
nem Dienste ausgerichtet werden; es erlosch mit Recht auch
die Kraft des Orakels, als der delphische Lorbeer zur Zeit dcs
Julianus Apostata verschwand/'

Quae cum ita sint, iu adyto unam vel plures potius lauros
fuisse nobis persuasum est, quamquam extra tcmplum alias quo-
que singulas in peribolo exstitisse concedimus. Velut Piudarus
Pyth. VIII, 19 laurum nocav IlaQvaaidav nominat. cf. Ran-
gabe, antiq. hell. II, 327.

Porro in adyto fuit tripus ille, in quo Pythia vaticinandi
causa sedebat, de quo tripode diligentius disputavit Wicselcr
in dissertatione quam inscripsit: iiber den delphischen Dreifuss.
Quem tripodem super illo terrae hiatu positum esse et quidem
eo consilio, ne Pythia, quam vapore, qui cx eo escendcbat, con-
citari fama ferebat, in eum incideret, Diodorus narrat. XVI,
26. Prope Pythiam autem sacerdotes Delphici sedebant, qui
dei responsa litteris mandata eis, qui oraculum consultum ierant,
referebant. cf. Eur. lon, 414 — 16:

41

ijAtffe ^a r' I?», ^«^ &„ J. .;i;^^-^ ^^^^

01 nltjaiov itaaaovat tQinoSo?, J ^eve

r P, . f ^r/ "^"''^-' "''^ ^"^Q^-^^ev naXol
ct. Pliit. de lief. orac. 51.

De Imjns tripodis oiigine fabularun, scriptores l.aec refe

Tc un. Sr'"'^ f ""' •^"'•^'™ ''^''^ - -^ -
actum. Q„,bus oraculun. Delpbicum consulentibus , quid <le

csse dana,..a P.scatores .gitur oraculum secutos, tripodem sen

al otf r-JT •^"'^"' •*""" *- n>a,nu«',.o„ore.„ Z'
asse. Quo facto Solonem consilio perspecto eum ApoUini Del-

l.b.co esse consecrandum censuisse. cf. Plut. vit. Sol 4 T

i™„m^.uis!e tradunt E,;ripid:; S.^ xrS^J^— ^"

« 0oT^e, TQinoSi iv ^Qvaeaj 9daaeig)
et Ar.sto])baucs (Plut. 9:

ifeano,iei tQinoio? ix xevaijXiXTov),
quamquam eun., quo Pytbia posteriore tempore utebatur ex

«tn "" TT "' ''""'"'''' '• ■=• 13. Quanta autem
sacer et tot, Graec.ae communis nominatur. cf. Eur lon 91 •
'ElXttSog. '■^''tovi leQoc, ci86: ZQcnovg xoivog

Postremo id nobis addendum est, Wieselerum I c I9_9-4
..o„ e.™sse cum, quamquam ipse in adyto plures tripodes, q^l
n a..atbematum numero habendi si..t, positos fuisse probav.t
«ntra a,.os criticos (cf. Boetticber, Grab dcs Dionysos Peter

mi. AV, Burs.an, Geograpbie von Griechenland p. 77). ibi duos

Apol ,„,s, alter ad Baccbi cltum perti..uerit, fuisse neget. Idem

U-c. lo) tnpodem neque pelle anguina opertum, id quod usque

d hoc empus credebatur, neque Pythonis vel Baccbi' sepu crum

e«3c habendum optimo ju.-e contendit. Eationes enim, quibu"

42

Bententia nititur, graviores sunt, quam ut dubitari possit, quin

recte conjecerit

Porro fontem in adyto fuisse nonnulli scriptores comme-
morant Quem nuUum alium esse, nisi eum, qui Cassotis nomj-
nabatur, ex Pausaniae verbis ' elucet. X, 24. 7: rav.ri, ^r,,
Kaaaoicdog Sveai^at xe xavd ^g Xeyovai zo vS<oq xat ev i^
dSvKO Tov ^eov tag yvvalxag navuxag nomv. cf. Plut. de
def. orac 50, dc Pytb. orac. 17. Verba etiam Euripidea (lon.
118): Xva Sqococ reyyova' leQai Qviav devaov nayav,
nostra ciuidem scntentia buc revocanda sunt. Praeterea autcm
est conferendum oraculum illud, quod imperatori Juliano datum

esse fertur:

einate j^ ^aaiXr^c %aiiai neae 8ai6alog avht
ovxere (Dol§og h^c xaXv^av (Wieseler: xeXe^dv) ov iiavuSa

dd(fvriv

ov nayav XaXiovaav, anta^eto xal XdXov vS(oq,
cf. Ulricbs, L c. p. 82. lOo. 106. Boetticber Tekt. 4, 58.

Anm, 11.

Quibus locis Batis superque demonstratur, Bursianum errare,
qui (1. c. 177, Anm. 1) fontem in adyto fuisse neget et verba
Pausaniae ita intelligi velit, ut statuat aqua Cassotidis in bia-
tum terrae effusa vaporem natum esse, quo Pythia ad vaticmau-
dum concitaretur. Nam verba scriptoris ,,tag yvvalxag fiavzi-
xag noteiv'' ad id pertinent, quod Pytbia, antequam tripodem
ascenderet, aquam fontis illius bibebat.

De imaginibus tripodis Delpbici conferendus cst Wieseler

1. c. p. 47. c . < •n *

Restat, ut anquiramus, utrum in adyto „tWa" et illa j,xoivri
iazia 'EXXddog'' et ompbalus fuent necne. Rccentioris cnim
aetatis plurimi critici de bac re ita judicaverunt, ut non in adyto,
sed in cella et „xotriiv eaxiav'' et ompbalum, quem ad Terram
referunt, fuisse contendant »)• Sed ante paucos annos Wieseler

1) Excepto Boettichero , qui ia dissertatione , quara inscripsit „der
Omphalus des Zeus zu Delphi, Berliu 1858." omphalum in media cella,
„6aTia" in opisthodomo atatutam esse suBpicatur atque illum ad Jovem
referri vult.

43

in dissertatioDibns, qaas jam supra enumeravimus , illos errasse
atque „xoLV,^v htiav" et omphalum, insigne Vestae, iu adyto
ftusse gravissimis argumentis firmavit. Quam sententiam alii
eique docti liomincs probaverunt, alii veram esse negant, in his
Preunerus in libro praestantissimo, quem inscripsit: Hestia-Vesta
p. 128 seq. Itaque operae pretium me facturum duxi, si de eis
quae litterarum artisque monumontis hac de re tradita sunt, de!
nuo anquirerem, quidque sentirem, proferrem.

Pausanias quidem (X, 16. 3. rbv de vno Jel<fmv xaXov-
nevov ottffaXov ki^ov Ttenoitjnsvov Xevxov, tomo ehai lo ev
tieav yf,s ndam, avtoC w Xeyovaiv ol Jel^oi xal ^ min nvl
nivSaqoi onoloyovvia a^taiv enoi^ae) omphali inter anathe-
mata, quae ante templum posita fuisse jam vidimus, mentionem
facit. Quae res est cansa, cur Thierschius (Jahrb. der Miinche-
ner Academie 1840 p. 32) omphalum non in templo ipso sed
inter statuas in vestibulo positas jacuisse judicavit. Cui opinio-
nem similem habuit O. Muellerus CAesch. Eum. p. 101) qui
Pindari et Aeschyli aetate omphalum in adylo fuisse, sed' inde
ablatum a Pausania prae templo specfatum esse suspicetur Ccf
Dissen zu Pind. Pyth. IV, 4 ). Sed haec res aliter sese ha-
bere v.detur. Postquam enim in ea, quae antecedit, paragrapho,
1 ausamas notabilem formam , qua fuerit crateris basis ab Aly-
atte donati, descripsil, omphalum commemorat, nulla causa ad-
(luctus nisi similitudine, quae inter formas basis et omphali inter-

cedebat. cf. Ulrichs 1. c p. 77. Ouam rwm n» „ •

f ' •• «liucim rem ne quis miretur,

hoc unum illi loco simillimnm exemplum afferam, quod apud
eundem Pausaniam invenitur X, 18. 6. Dicit enim anathema,
quod smgulari opere artificioque perfectnm Tisagoras dedicave-
nt, snmma admiratione dignum esse habendum. Quo dicto eum
qu. leonis et apri capita Pergami servata, qnae et ipsa ex ferro'
s.ngulan arte fabricata sint, viderit, admiratione non minore im-
bu, addit. Scriptorem igitur ut hoc loco artis, ita illo formae
simihtndme , ut res disjnnctissimas maximeque diversas locornm
ratione neglecta enumeraret adductum esse nemo non videt,

Quae cnm ita sint, omphalum prae templo positnm fnisse
nuiia re cogimur, ut credamus.

44

Deinde autem nonnuUi Acscl.ylei loci de situ ompl.ali »unt
eonferendi. Quo.um pvimus i..venitu.- in Eumemdum ve...bus
30^3 ubi poeta Pytbiam ita dicentem iac.t: sy. ^uv e,no>
nohi noXvmeifTi iivXoV . , , ,.

o'ec5 <?■ s^' «f'*«^'? ''^" «•■<*?«/«»'"""'

Ugav £Xovt« 7reo«r?o^«'»''' «''"""
otiiCovia XfiQai "«' •■«'><Ji«<J« f"/»?
IXovi eldai iy iipiyivvrjtov xXadov.
<>„ibus cum verbis conleras velim Choepb. 1034 se,,.:
^ x«i vvv oQ&te n' m? nttQeaxevttOixtvoi,
^vv tu,ds i)aXh} xal atsijsi nQogiionai
usaimaUv if <<??.'/'« y^o^iov nidov
nvQk te ^fsyyog a<fi*crov x£xA.j,.t.'ov
^evyoyv t6d' aliia xotvov o^d s<f kslmv
iOlriv tQaneaittti AogMi %t"o- .

PHore .uido.n loeo Pytbiam, quao ante templum deos .n-
vocaverat, re vera ad ,,nolvatsm l^vXoV' i. e ad adytum pcr-
vnseomnes, qui non praejudieata opi.uone duc«..tur, conce-
rcnt. Kam poetL, sl Pytbiam non adiisse adytu.n .psum, sed
U uod uonnulli voluerunt, adituram fuisse at.ue .t.nerc ..o„
• Jperaeto Oreston in cella ompba.um -P»-»-;''^-;;^ ;
Lisse voluisset signiticari , praesonti '^-P-. -J^^^^^^
„iy^ l^sv i-Qmo nQk nolvats^fn /.rxov" q".s cst qm c.edat.
Accedit, quod in versibus, qui sequuntur (47 et 4^)
nQ6aiisv Ss tavSQo? toiSs itavtiaaio? Aoxo;
s'v6st vM-atxeSv sv i^Qovomv '^i-isvog
sellaru. .enti' fit, ,uas in adyto fuisso ^^-o-trav. W.esd^^^^
(Jabns Jahrb. 75 p 678). Vcrba igitur Aescbylca .. al te
nisi ita intclligcre possumus, ut ompbalum, m ,uo OeBte
rytbia scdcns conspicitur, in adyto fuisse sumamus. Sed poeU
4ua narrationis partc cxplanat, Orcstcm, cum - -P^^^^^^^
dissct, J6,av n,oa.,onalov^^ obtimussc ^^^^^'^^ ^
ficarc vult? Quac verba sinc dubio ad -^ ^^"^"^ ^ ^^^^
aram pcrtincrc , ad quam omnino bomincs fugUm rcfug^^^^^^^^^
cujusquc perfugio Orcstes ciuoque usurus erat atque usus est,
satis apparet. cf. Cboepb. 1035 et 1039:

45

nQoaiSofiac fisaofi^aXov ^ IdQvina Ao^Lov niSov
ovd^ i(p* eariav aklrjv TQantadai yto^Laq eifCsTo,
Eum, 576:

satL yag vofxm

IxiiTfi o(f' dvriQ xal dofxcov egaaicog ificov.

Itaqiie cum Orestem in adyto et juxta ompbalum et in ara
sedisse poeta dicat, ompbalum , id quod V^^icselcr vult, in ara
positum fuisse, qain credamus, facere non possumus, Scd ex
verbis, quac Acscbylus (Cboepb. 1037 nvQog re (fByyog aq^i-
TOV xsxh]fievov) cxbibet, id quoque apparct, aram, quam in
adyto fuissc statuimus, jjXom)v aazLav^^ esse judicandam, in qua
ignis semper altus esee traditur. cf. Plut. Num. 9. Aristid. XX,
dc E ap. Dclpb 2.

Preunerus quidcm nulla causa allata fortissimc firmasse sa-
tis babet, Orestem cura ad ompbalum refugisset, simul in ara
scdisse, ex verbis Aescliyleis coHigi non posse.

Alter locus Aescbyleus, qui ad rcm, de qua agimus, spectat
invenitur in eadem fabula. Furiae enim ad Apollinem loquun-
tur bacc verba (v. 169):

s(fiaTL(p de fidvTtg cov fiidafiaTi
fivXov eXgavag,

Quibus verbis lectis quis est qui dubitct, quin Orestis scc-
lus in adyto ab ApoHinc expiatum sumendum sit? Nam ver-
buni jyfivXog'^ ad nullam aliam templi partem pertinere nisi ad
adytum, uemincm, qui neget fore spero. Ulrichsius ipse, quara-
(luam ompbalum et aram in cella fuisse censet (cf. 1. c. 80)
nihil ab nostra opinione dissentit. Quod si ita est, fieri non
potuit, ut adytum J^feaTica fitdafxaTi'' violaretur, nisi ibi JaTtav"'
fuisse ponamus. Itaque mirum est, quod Preunerus cx illis ver-
sibus ompbalum et aram in adyto fuisse negat concludi posse,
sed nullo argumento allato cellae illas res sacras esse tribuen-
das contendit. Duae quidem res, ara et omphalus, ibi locum
ut babuerint ex loco Aescbyleo nos quoque efficere nolumus,
taraen aram in adjrto fuisse luculentissime elucet. Quae si ibi
fmt, sequitur, ut omphalum et ipsum, quem in ara jacuisse de-
monstravimus, in una eademque templi parte, id quod Preunerus
quoque non negat; fuisse pro certo babendum sit.

46

Tertium locum praebent ejusdem fabulae versns 179-80;
Apollo enim Furiis l.oc modo respondet:^

e^io, xeXstm, tMs dco^MToiv xaxoi
Xwoelce, dnaXhia<J€a»e navtumv nvXanf.
Q„ae verba quamquam critici neglexerunt, ad id, quod ostend,
volumus, summi momenti esse ex eis, quae modo d.x.mus apparet
Denique versibus 280-84 sententiam, quam defend.mus
juste defensam esse firmatur. Orestes cnim suum scelus ab
Apolline ad aram esse expiatum narrat:

pQ&i yag alfia xai fiaQttivetai xeqoi
HriTQoxtdvov niaana <J" exaXvzov neXei.
noxamov toQ ov nQoi iatiq ^sov
(DocBov xa9aQiioT? ^M^n XoiQOxiovon.
Aram quidem, quae hoc hoco commemoratur, eandem nou
esse ad quam Orestem refagisse supra vidimus, mh.l habemus,
cur putemus. Sequitur, ut Orestes a Furiis agUatus ad ompha-
lum et aram, quam in adyto fuisse satis superque aen.onstrav^-
mus, refugerit atque in eodem loco expiatum s.t, qu.dqmd ma-
tre interfecta irarum in eum deorum fmt.

De locis Aeschyleis hactenus, liceat ex Euripide et.a.n unum
locum pro testimonio afferre, qui invenitur in fabulae, quae lo..
inscribitur, versibus 220—230: ^ ^
Ch. <SB fOL Tov naqa vaov avSio.

i^iliig yvaXiov vneQ^r{vai Xsvxi^ nodc ^akov ,

I. ov i>sfxig, « ?£>««•
Ch. ovS' av ix aa^ev av nv^oifiav',

I. avSaj fi ^sXecg;
Ch aQ ovtcog fiedov ofMfcdov
yag Ooi^ov xaxiXei S6iiog\

1. aTeiifiaai y Mvtov, dfi(fi Se yoQy6veg »)
Ch. . oJto) xal (fdtig avSq,

l! sl fi^ idvaare nslavov nQo Soficov

nnibu omphalum fuisse ornatum constat, '«^^«"^'^"r ^^! .^^^f /aitione
plnribus locis ostendit, quem secutus est Augustus Nauckms m edxt.o
novissima Euripidis tragoediarum.

47

xai Ti nv^ea^at XQt^ste (Doi^ov
naQix el ^viiekag^ inl S^ da^dxTocg
firikoiac Soficov fiTj TraQiT ig fivXov,

Mulieribus enim Atheniensibus exteriorem templi partem
contemplatis lon interrogatus , liceatne „^aX6v yvdXcov^^ trans-
gredi, non licere respondit Sed cum ex eo rursus quaerant,
sitne in templo omphalus , affirmat dicens eum taeniis vittisque
esse ornatum. Q.uidnam ex his verbis intelligitur ? Primum
apparet, mulieres, quae oraphalum spectare cupiunt, putare, eum
intra ^paAa" esse, deinde, cum lon dicat, quid eis faciendum
sit, ut fjfivxov SofjLwv^^j i. e adytum, introire liceat, verbum
y^yvaka^^ ad adytum esse referendum.

Quibus explanatis nulio modo dubitari potest, quin ompha-
lus in adyto fuerit. Quae res clarius etiam illustrabitur , ubi
nonuulli alii loci , qui et eidem huc pertinent, comparaverimus.

Pindarus quidem Pyth. IV, 4. Pythiam „XQ^^if^V Jcog
aleTCov nuQeSQOv^^ fuisse narrat. Sequitur, ut is, qui integre
judicat, Pythiam in tripode sedentem et oracula edentem prope
aquilas, quas in omphalo effictas esse constat, versatam nec
porta parieteque separatam fuisse, existimet. Accedit, quod
aquilas ab extremis terrao partibus ad medium volatu tendentes
super antro convenisse fabulabantur. Apparet, imagines earum
intra eum locum, quo convenisse dicebantur, fuisse positas.

Denique huc pertinet locus, qui apud Diodorum invenitur
(XVI, 56). Scriptor enim narrat, sacrilegos Phocenses, qui in
templo opes quaererent, „Ta neQi tt^v eCTiav xai tov TQinoSa^^
fodisse. Quae verba ad unum eundemque locum esse referenda
atque aram prope tripodem in adyto fuisse ex eis intelligi posse,
omnes, qui opinione praejudicata non ducuntur, nobis concedent.
Preunerus tamen in eis auctoritatem inesse negat ac sentit, cnm
Diodorus proximis verbis tantum „Ta nSQi tov TQinoSa^^ me-
moraverit, huic loco nihil esse tribuendum argumenti. Sed si
accuratius eum examinaverimus, sacrilegos ob id ipsum in adyto
opes quaesivispe videbimus, quod Homerus earum mentionem
fecisset his verbis:

ovS* oca XoiCvog ovShg d(frj[ioQog ivibg isQysc

48
OoCaov 'ytii6XX<ovoi IIv^ol ivi TiereJjefffffi.

,„ipp?\uoa vete.in.am f,.issc templi pa.tc,,. «tcjuc Posteno..

IZ P^ro thesauro usurpatu.,. ^-^-J^^^ , '^" q^ J „„T;
s V JeXvoi. Baumeister l.ym. Hom. p. ol». ^i
Diodorus priore loco Jcnav- commcmorat, sccundo om.tt.t,
Ton s ,"e causa fecisse videtur. Nam terrae motum, cujus men-
Tfit e ipso tempore ortum csse, quo pracdones c.rca tr.po^
L .'odLan^t, atqJe a scriptore i.ac de causa aram nou esse
com,nemoratam verisimillimu,n est ^^^^^^^^^

Restat, ut nonnuUas al,as rcs, quibus w. q»°
„lanu.s Ifirmetur, addamus. Ae primum .luidem ,d non old,-
cendumTs om^l.alum a seriptorlbus posterioris tempor. sc-
X" mot Pytlis modo Baccbi 'ftum csse d .u d ^r.

* -ccpf nisi lauis ille, cum nuUo modo cum ceiia coii
non potuisset, nisi lapi» i"^, ^ ^p Varro lin"-

^ .1 .^ fniQap rreditUH csset. ct. vairo nn^.

o -oa nui in advto non fuisse videtur (cf. X, ^4. 4J,

rrnl^r, ;aeinceUaera..t, ompbalum ,ui Hua.u
glis esset, sine dubio non ignorabat, non enu.nerat. cf. W.c
seler, Gott. gel. Anz. 1860, p. 184. gempiternum

Quibus expositis et .0.^ ^^ jX satis supcr,ue
et omphaum non « ^Ua, ^ " _^^ ^^^^^^ ^^^^ ^^^

aemonstratum es . _ ^am si contr ^^^^^.^^^^ ^^ ^^^

^"'""T; U: T') ^4or mIoLv o>«^ov «V. e.i

ftianum (de saltat. ooj • fcv ^t/vv^w"* / -r.m

::, ed«>.. .oO vs^, ^Vi-ler (Got. ^^^^^^^^^^
id quod Preunerus non negat, mb.l aucto..tat.s

'-''t, quae scriptores de arae et ompbaU loe» -«
praeclarissime affinnantur vasorum .mag^n.bu . «- J \^^.
omneB in qnibus Orestes repraesentatur , qm n Apomu
r aJ.ilium' contra Furias et sceleris cxpiaUonem pe t- cf.

trbeck, GaUerie ^^^-^f^^f^-^^^^^^^^
senbUder tab. I. Wieseler Denk. II, 148 et Supp

49

N. 4. Stephani, compte-rendu pour Tann^e 1863, tab. VI, 5.

In his enim imaginibus Orestem ita effictum videmus, ut
modo morem eorum secutus, qui auxilium et expiationem pe-
tuDt, "d aram, modo ad omphalum taeniis ornatum, qui modo
in solo ipso, modo in ara positus est, profugiat. Preunerus
quidem, cum imagines, de quibus agitur, inter se diversissimae
sint, concludit, quo loco omphalus fuerit, omnino non certe esse
traditum (p. 131). Sed nobis verisimile videtur in diversitate
imaginum inesse argumentum, quo id, quod volumus, affirmetur.
Nam fieri non potuisse, quin vasorum pictores interdum ara,
quam significare plurimum intererat, omissa omphalum loco ejus
pingerent, nisi ambae res, ara et omphalus, et in una eademque
templi parte positae et summa necessitudine conjunctae fuissent,
omnes intelligunt. Praeterea autem Preunerus silentio praete
riit, ea vasa, quae majore diligentia facta sunt, ita comparata
csse, ut omphalus in ara jaceat atque Orestes in hac sedens
illum amplectatur. cf Aesch. Eum. 40. 41.

Quum igitur dubitari non possit, quin ara et omphalus in
uno eodemque loco fuerint, quaerendum est, quaenam templi
pars fuerit. Quas Boetticherus (Omphalus des Zeus zu Delphi
p. 15) ex vase, quod Jahnius (1. c tab. I.) in publicum edidit,
efficere voluit, ut in cella fuisse existimandum sit. Dicit enim,
lonica capitula, quibus in illo vase templum instructum est, ad
celiam esse referenda »). Sed quamquam cellam lonicis colum-
nis fuisBC ornatam supra diximus, tamen ei, quam habet Boet-
ticherus, opinioni assentiri non possumus. Quum enim illi picto-
res, ut mos erat illa aetate, picturarum penitus cognoscendarum
operam navare soliti non sint, sed nihil aliud nisi templum, do-
mum, nympheum et quae sunt similia suas cogitationes secuti
in universum depingere voluerint, ex formis, quibus vasorum
pictores in templo Delphico effingendo utebantur, quale re vera
tempium fuerit, intelligi non potest. Sed lonica capitula, quae
in illis vasis spectantur, adhibita sunt, propterea quod illud ca-

1) Ab illo quoque pictore , qui vas ab Stephanio (1. c.) editum fecit,
templum Delphicum lonicis columnis ornatum est.

4

50

pituloriim genus ea aetate , qua vasa, de quibus ngitur, compa-
rata sunt, fait usitatissimum. cf. Stephani 1. c. p. 263.

Videmus igitur ex eo , quod in illis vasis cellae a pictori-
bus lonica capitula tributa sunt, id concludi non posse , quod
Boetticherus voluit ; sed ah'ae res, tripus et laurus, quae in plu-
rimis vasis efficta spectamus, in adyto aram et omphalum fuisse
certe testantur. Cum enim tripodem et laurum in adyto fuisso
supra demonstratum sit, ara et omplialus, quas res prope illas
aspicimus, quin ibi fuerint, dubitari non potest.

Postremo quid omphalus significet, disserere non opus qsU
Nam cum omphalum in ara positum fuisse, ad eum ut ad aram
ipsam Orestem profugisse et auxilium cxpiationemque quaesi-
visse, eum ut Vestam deam (cf. Preller gr. Myth. I, 328. Ste-
phani 1. c. 1860. tab. II.), pro medio universae terrae loco ha-
bitum esse constet, lapidcm illum neque ad Jovem, sed ad ignem
Vestae sacrum esse revocandum, id quod Wieseler primus dispu-
tavit, cui non probabile videtur ^)? Denique in memoriam redi-
gendum est , omnes criticos Rossio excepto judicasse , tcmplum
Delphicum fuisse ^^V7iati^Qov^\ id quod Wieseler de adyto sin-
gulariter probavit. cf. Jahn, Jahrb. 75 p. 676.

Sed inter aedificia , * quae intra sacrum peribolum fuissc fe-
runtur, praeter templum Apollinis ^), quod commemoretur, dignum
eet theatrum. cf. Paus. X. 32. 1 : rov nSQi^oXov 6 8 xot IsQov
^iaiQov exsrai i)tag a^iov, Quibus ex Pausaniae quidem ver-
bis theatrum intra peribolum fuisse non elucet. cf..Thiersch.
1. c. p. 60. Qnum autem inscriptionem (cf. Boeckh. C. I. 1710:

1) Omphalo significari ignem maxime arae , idcircoque non modo
Vestae, sed etiam Vulcano tributum esse, idem ruperrime demonstravit.
cf. Nachrichten der konigl. Ges, der Wiss. zu Gottingen 1S72, N. 7.

2) Intra sacrura peribolum alia templa non fuisse et apud Diodorum
(XXII. 9, 5. ed. Dindorf) „61)811' eiW pro „dr£cv veav'' esse scribendum
Wieseler satis clare ostendit in commentatione , quam inscripsit: „die
delphische Athena", Gottinger Studien 1845 , p. 201. 250. cf. Jahn,
Jahrb. 1. c. 666.

51

tC^sfiat Tijv (J0V71V eyx«(^«5«o'« elg lo Isqov tov IIv^lov L4n6k-
Jicovog elg ^tatQov» cf. E. Curtius, anecdota Delph. p. 6.) pro
testimonio habeamus, qua theatrum intra peribolum fuisse affir-
metur, vcrisimile est, illud eadem ratione, qua theatrum Bacchi
Atheniense scimus, esse exstructum. cf. Wieseler, Jahn Jahrb.
1. c. p. 672.

IV.

Restat, ut de singulis quibusdam rebus nondum commemo-
ratis pauca afferamus. Ac primum quidem a Pausania X, 12.
aaxi cujusdam mentio fit, de quo Herophile, veterrima Sibylla-
rum, quam a Musis in Helicone monte educatam fama ferebat,
oracula edidisee tradebatur. cf. Plut. de Pyth. orac. 9. Clem.
Alexand. Strom. I. p. 304. Cic. divinat. I, 36 : „terrae vis Py-
thiam Delphis incitabat, naturae Sibyllam.*' Imagines quidem,
quae ad Hierophilen referri possint, non exstant. Nam figuram
muliebrem in gemma et in nummo effictara (Wieseler Denk. II,
134c et 134 e) ad Sibyllam illam pertinere, id 'quod nonnulli
existimaverunt, argumentis probabilibus non fulcitur.

Deinde in peribolo fuit lapis non magnus, quem Saturnus
pro Jove, filio partu edito, devorasse atque iilo loco evomisse
fertur. cf. Paus. X, 24. 6. Hes, theog. 498. Hic lapis, qui
in numero eorum habendus est, qui j,^aiTvXioc^* sive yj^aiTvXot^'
nominantur (cf. L. Boesigk de Baetyliis, Berlin 1854. Creuzer,
Symbolik IV, 639) quotidie oleo unguebatur et diebus festis
taeniis vittisque ornabatur. cf. Wieseler, Denk, II. N. 804.

Tura etiam intra peribolum Apollinis alter minor peribolus
fuit, qui Neoptolemi sepulcrum continebat. Paus. X. 24. 6.
Strab. IX, 3. p. 281. Neoptolemus enim, ut Pindarus (Nem.
VII, 40 seq.) narrat, cum Delphico deo anathemata oblaturus
venisset, rixa de carne victimae exorta, ab Delpho quodam in-
terfectus est. Sed alii scriptores tradunt (cf. Paus. I. 13. 8.
X. 24. 4. Eurip. Andr. 1147), Neoptolemum, cum DelphoB
profectus esset, ut ab Apolline poenas repeteret templumque or-
namentis privaret, quia deus Parim, cum Achillem interfecturus
esset, juvasset, Pythiae jussu cecidisse. Cujus fanum in primifl

52

ab Aeuianibus colebatur, qui Pythiifl splendidas pompas hostias-
que opimas Delphos mittebant. cf. Heliod, Aeth. II. 34 seq.

Denique notandum est, haud procul ab templo Apollinia
fuisse fanum Musarum, quod Plutarchi quidem aetate jam non
exBtabat. cf. Plut. de Pyth. orac. 17.

Ea, quae diximus, sufficere videntur, ut ostendamus, fanum
Delphicum Apollinis omnium antiquorum fuisse graviflsimum ; sed
vos, viri doctissimi, quaeso, hoc opusculum cum indulgentia et
benevolentia accipiatis.